ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΠΑΝΕΠ/ΜΙΟΥ Dr. ΑΛΕΞΙΟΥ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΚΑΤΩ ΑΧΑΪΑ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΑ 300 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΕΓΕΡΤΗ ΑΓΙΟΥ ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑ

ΕΘΝΕΓΕΡΤΗΣ Ο ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ;

ΕΘΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΠΟΨΗ

Υπό του Καθ. Δρ. Αλέξιου Π.Παναγόπουλου[1]

Εισαγωγικά. Ο λόγιος Κοσμάς ο Αιτωλός για την εποχή του ήταν αρκετά μορφωμένος, από το της Αθωνιάδας ανώτερο εκπαιδευτικό ίδρυμα στον ελλαδικό χώρο, όσο και στην Κωνσταντινούπολη αργότερα. Είναι ένας αφυπνιστής του Γένους, είναι ορθόδοξος χριστιανός που συνέβαλε στην αφύπνιση του Ελληνισμού. Σπουδάζοντας και μαθαίνοντας γράμματα αποκλειστικά σε εκκλησιαστικά μορφωτικά ιδρύματα όπως την Αθωνιάδα, την Πατριαρχική Σχολή Κωνσταντινούπολης κ.α. Παρά τα επιχειρήματα δυτικών και γενικά οπαδών του ορθολογισμού της εσπερίας για την μη «ελληνική» παιδεία της Ορθόδοξης Εκκλησίας και τους θεσμούς που αυτή είχε την εποχή εκείνη, η παρουσία του από μόνη της τα ανατρέπει. Μετά την αποφοίτησή του από την Αθωνιάδα πήγε στην μονή του Φιλοθέου, όπου εκάρη μοναχός με το όνομα Κοσμάς. Όμως ο μοναχικός βίος δεν μπορούσε να ησυχάσει το εθνικό και πατριωτικό του φρόνημα τόσο για την αφύπνιση του Γένους και την πολυπόθητη Λευτεριά όσο και την εληνορθόδοξη παιδεία, γι’ αυτό και δεν απέφυγε να δράσει και να θυσιαστεί για το όφελος της πατρίδας.

Πήγε στην Κωνσταντινούπολη όπου συναντήθηκε με τον λόγιο αδελφό του τον Χρύσανθο διδάσκαλο της Πατριαρχικής Σχολής. Με τις συστάσεις που του έκανε γνωρίστηκε με πολλούς αρχιερείς, ακόμα και με τον πατριάρχη Σεραφείμ ώστε με την έγγραφη άδεια του Πατριαρχείου να αρχίσει το εθνικό και ιεραποστολικό του έργο (όπως πάλαι ποτέ τα δύο αδέλφια ο Κύριλλος και ο Μεθόδιος οι διαφωτιστές των Σλάβων), σήμερα ο Αιτωλός μέσω του ευαγγελικού κηρύγματος, ήδη από το 1760 από την πρωτεύουσα Πόλη. Κατόπιν περιηγήθηκε τα νησιά του Αιγαίου Πελάγους, τη Μακεδονία, Ήπειρο, Θεσσαλία, Στερεά Ελλάδα, Ιόνια Νησιά και Αιτωλία αφυπνίζοντας την συνείδηση στο σκλαβωμένο μας Γένος. Ταξίδευσε μέχρι την βόρεια Ήπειρο και επισκέφθηκε περιοχές του σημερινού Μαυροβουνίου και των σημερινών Σκοπίων όπου στην ευρύτερη ζώνη των Βαλκανίων και κυρίως των Δυτικών Βαλκανίων, ζούσαν ελληνικοί πληθυσμοί. Οι ομιλίες του δημιούργησαν εντύπωση γιατί χρησιμοποιούσε όχι μόνο τη δημοτική γλώσσα την κατανοητή στον αγράμματο φτωχό, βασανισμένο και ταλαιπωρημένο Έλληνα Ραγιά, αλλά γιατί μιλούσε στην καρδιά του. Ο λαός παρακολουθούσε τις ομιλίες του σε χωριά, κωμοπόλεις, πόλεις ενώ δίδασκε με ασυνήθιστη ευγλωττία, ευλάβεια και αγάπη προς την παιδεία του Γένους. Σε μιά επιστολή του στις 2 Μαρτίου 1779 προς τον λόγιο αδελφό του Χρύσανθο που τότε ήταν Σχολάρχης Νάξου μαθαίνουμε ότι  ταξίδεψε σε 30 επαρχίες, ίδρυσε 10 ελληνικά σχολεία και 200 δημοτικά.  Στο τέλος της επιστολής του γράφει: «Δέκα χιλιάδες Χριστιανοί με αγαπώσι και ένας με μισεί. Χίλιοι Τούρκοι με αγαπώσι και ένας όχι τόσο. Χιλιάδες εβραίοι θέλουσι τον θάνατό μου και ένας όχι. Αψοθ’ Μαρτίου β΄. Ο σός αδελφός Κοσμάς Ιερομόναχος». Αρκετοί Τούρκοι σέβονταν τον Αιτωλό και άκουαν με προσοχή τις συμβουλές του. Στα μέρη πού δίδασκε κάρφωναν ένα ξύλινο σταυρό για να αποδεικνύουν ότι πέρασε και από εκεί. Τον ακολουθούσαν και απλοί ιερείς της υπαίθρου οι οποίοι μετά διασκορπίστηκαν στα χωριά τους κηρύττοντας και αναγιγνώσκοντας τους λόγους του ή καταγράφοντας αυτούς, ενίοτε όπως τους άκουσαν ή όπως τους κατάλαβαν ή όπως τους θυμήθηκαν.

Μέσα στο τότε προστατευτικό πλαίσιο της Εθναρχούσας Εκκλησίας το Γένος μας διατήρησε την ακεραιότητα του και τον σκληρό του πυρήνα, μπόρεσε με διάφορους τρόπους με τα κρυφά σχολειά, με το χορό του Ζαλόγου, με το Κούγκι, με τον Αθανάσιο Διάκο, με τον Παπαφλέσσα και με το Μακρυγιάννη αργότερα, κ.ά. ήρωες, μπόρεσε να επιβιώσει στους ιδιαίτερα δύσκολους τόσο του 16^ου και 17^ου και αργότερα τους άλλους αιώνες έως την εξέγερση. Οι ομιλίες του ήταν θεραπευτήριο αλλά και ελεγκτήριο πού ίσως κάκιζε κάποιους άδικους άρχοντες των κοινοτήτων γιά τις τυχόν αυθαιρεσίες τους. Στην Κεφαλονιά οι άρχοντες ζήτησαν από τον ξένο  διοικητή  την απέλασή του, η οποία όμως ματαιώθηκε μετά από ξεσηκωμό του απλού λαού. Όταν μετέβη στην Ζάκυνθο τον συνόδευσαν 10 πλοία κατάμεστα από Κεφαλλονίτες. Όμως κι εκεί οι άρχοντες του απαγόρευσαν να αποβιβασθεί γιατί φοβήθηκαν τα λεγόμενά του. Γνωρίζουμε ότι τότε στα Ιόνια η ενετοκρατία και η αγγλοκρατία είχε τον πολιτικό έλεγχο των νησιών. Πάλι πήγε στην Κεφαλονιά και μετά από αρκετό καιρό στην νήσο Κέρκυρα όπου και του έγινε μεγάλη υποδοχή. Η συρροή των ακροατών του ήταν ενθουσιώδης, τόσο από τα Ιόνια νησιά, όσο κι από την Ήπειρο και αλλού. Έτσι αναγκάσθηκε από τον διοικητή του νησιού, που παρακινήθηκε από προύχοντες, να εγκαταλείψει το νησί και να περάσει απέναντι στην Ήπειρο και στην Αλβανία. Εκεί οι πλούσιοι έμποροι Εβραίοι της Ηπείρου κατηγόρησαν τον Αιτωλό ως φιλοπόλεμο. Η Τουρκική διοίκηση το πίστεψε. Τον συκοφάντησαν ως δήθεν οργανωτή επαναστάσεως[2]. Κλήθηκε στο  Βεράτιο της Αλβανίας για να απολογηθεί για ανυπόστατες και συκοφαντικές κατηγορίες. Όταν τον άκουσε ο διοικητής αντί να τον καταδικάσει, του έδωσε μικρό θρόνο όπου θα ανέβαινε ομιλώντας. Εδώ οι πλούσιοι έμποροι Εβραίοι με άλλο μέσο ζήτησαν να καταδικασθεί.  Μίλησαν σε έναν μουσουλμάνο εισπράκτορα φόρων, ο οποίος ανάφερε στον διοικητή ότι του λιγόστευαν οι φόροι. Συκοφαντώντας τον ότι δήθεν ο κόσμος παρακολουθεί την διδασκαλία του Αιτωλού, αντί να ασχολείται με την εργασία και γεωργία. Ο διοικητής διέταξε απλά να τον σταματήσουν. Αλλά ο φοροεισπράκτορας παρερμήνευσε έντεχνα την διαταγή του διοικητή και ενέργησε κρυφά ώστε να θανατωθεί.

 

 Την μνήμη του Κοσμά Αιτωλού σέβονταν και οι Μουσουλμάνοι. Μέχρι και ο διαβόητος Αλή - Πασάς των Ιωαννίνων έκτισε με δικά του έξοδα εκκλησία στο χωριό Καλκουτάση του Βεράτιου, όπου κρέμασαν τον Άγιο Κοσμά. Αναγνωρίστηκε ως Άγιος με απόφαση της Εκκλησίας. Τότε ζήτησε ο Αλής να του ετοιμάσουν αργυρή κεφαλή του Αγίου. Όταν την έφεραν μπροστά στον Αλή, αυτός λέει η παράδοση, ότι τότε έψαυσε 3 φορές τα γένια του σε σημείο σεβασμού. Επειδή οι παρόντες μουσουλμάνοι δυσανασχέτησαν τους είπε ο Πασάς: «φέρετέ μου ένα μουσουλμάνο σαν αυτόν τον χριστιανό να του φιλήσω και τα πόδια». 

Ειδικό μέρος. Ο Αιτωλός υπήρξε μοναδικός και αναντικατάστατος διδάσκαλος, φωτιστής του Γένους, εθνομάρτυρας και άγιος της Εκκλησίας. Καμιά μά καμία προσωπικότητα των χρόνων της σκαβιάς και της δουλείας δεν έχει απασχολήσει τόσο πολύ τόσο την επιστήμη, όσο και τη λογοτεχνία, όσο αυτος ο μεγάλος πατριώτης λόγιος Πατροκοσμάς Αγιορείτης. Ανήκει στις φωτισμένες μορφές, που προετοίμασαν το Γένος για την παλιγγενεσία του και την εθνεργεσία του. Το Γένος μας πράγματι δεν ήταν κάποιοι αγράμματοι και γυμνοί σκλάβοι όπως μας έχουν χαρακτηρίσει και σήμερα κάποιες σκοτεινές αντίχριστες δυνάμεις. Η εμφάνιση του συνέπεσε στον 18ο αιώνα όπου συντελείται η ανασυγκρότηση του ελληνισμού σε όλους τους τομείς.

Το Μέγα Δένδρο ονομάζει τόπο καταγωγής του και ο πρώτος βιογράφος και σύγχρονος του ο Νικόδημος ο Αγιορείτης. Ο Κοσμάς γεννήθηκε το 1714 στο Μεγάλο Δένδρο της Αιτωλίας και το βαπτιστικό του όνομα ήταν Κώνστας. Στην ηλικία των 8 ετών στάλθηκε στο ιεροδιδασκαλείο του Λύτσικα στην Σιγδίτσα της επαρχίας Παρνασσίδος και στη μονή Αγίας Παρασκευής στα Βραγγιανά των ιστορικών Αγράφων. Δίδαξε ως «υποδιδάσκαλος» στη Λομποτινά Ναυπακτίας και σε άλλα χωριά. Επιθυμώντας να λάβει μιαν ανώτερη παιδεία πήγε στην Αθωνιάδα Σχολή[3], πήγε γύρω στο 1750, όπου είχε δασκάλους τον Παν. Παλαμά, τον Ευγένιο Βούλγαρη και τον Νικόλαο Τζαρτζούλη. Γνωστοί μαθητές της Αθωνιάδας Ακαδημίας υπήρξαν οι συμμαθητές του άγιου Κοσμά Αιτωλού, όπως ο Άνθιμος ο Ολυμπιώτης, ο Όσιος Αθανάσιος Πάριος, ο Δαμασκηνός Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης, ο Παΐσιος Καυσοκαλυβίτης, ο Άγιος Αθανάσιος ο Κουλακιώτης, ο κτήτορας της μονής του Μεγάλου Δένδρου στην Πάρο ο όσιος Κύριλλος Παπαδόπουλος, ο λόγιος Ρήγας Φεραίος, καθώς και ο πρώτος σχολάρχης της θεολογικής σχολής της Χάλκης Κωνσταντίνος Τυπάλδος, μετέπειτα μητροπολίτης Σταυρούπολης. Όχι τυχαία, πρώτος σχολάρχης της Αθωνιάδας διορίζεται ο λόγιος ιεροδιάκονος Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης εξ’ Εβραίων εκ Πατρών[4]. Ο Κοσμάς στο Άγιο Όρος επιδόθηκε στην άσκηση και τη μελέτη των εκκλησιαστικών πατέρων και συγγραφέων. «Μελετώντας το άγιον και ιερόν Εύαγγέλιον -έλεγε στο κήρυγμα του- εύρον μέσα πολλά και διάφορα νοήματα, τα οποία είναι όλα μαργαριτάρια, διαμάντια, θησαυρός, πλούτος, χαρά, ευφροσύνη, ζωή αιώνιος».

Από τις ομιλίες του φαίνεται καθαρά η βαθιά εκκλησιαστική γνώση και η επαρκή γενικότερη «θύραθεν» παιδεία. Γνώριζε καλά Ελληνικά, έμαθε ξένες γλώσσες: «Εβραϊκά, Τουρκικά, Φράγκικα». Δείχνει άνεση στη χρήση και της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Μετά τη φοίτηση του στην Αθωνιάδα και «κατ' ιδίαν», λέγει: «έφθειρα την ζωήν μου είς την σπουδήν σαράντα πενήντα χρόνους.. τα βάθη της σοφίας ηρεύνησα» - θα ομολογήσει ο ίδιος. Φλεγόταν από τον πόθο να βοηθήσει το υπόδουλο σκλάβο Γένος, όπως λέγει: «Άκούοντας και εγώ, αδελφοί μου -θα πει αργότερα- τούτον τον γλυκύτατον λόγον, όπου λέγει ο Χριστός μας, να φροντίζωμεν και δια τους αδελφούς μας, μ' έτρωγεν εκείνος ο λόγος μέσα είς την καρδίαν τόσους χρόνους, ωσάν το σκουλήκι, όπου τρώγει το ξύλον.. Όθεν άφησα την ιδικήν μου προκοπήν, το ιδικόν μου καλόν, και εβγήκα να περιπατώ από τόπον είς τόπον και διδάσκω τους αδελφούς μου». Θα συμπληρώσει την αρχή της αυτοθυσίας: «Επειδή το Γένος μας έπεσεν εις αμάθειαν, είπα: Ας χάση ο Χριστός εμένα, ένα πρόβατον, και ας κερδίση τα άλλα. Ίσως η ευσπλαγχνία του Θεού και η ευχή σας σώση και εμένα».

Περί το 1760 πήγε στην Κωνσταντινούπολη και έλαβε την άδεια και ευλογία Οικουμενικού πατριάρχη Σωφρονίου Β', για να αρχίσει το εθνικό και ιεραποστολικό του έργο για μια περίπου εικοσαετία και το επισφράγισε με το μαρτύριο του ως γνήσιος διδάσκαλος. Ο Κοσμάς πραγματοποίησε τέσσερεις ή τρεις περιοδείες αφύπνισης του Γένους. Οι πορείες του δεν μπορούν να οριστούν με ακρίβεια. Διάφορες παραδόσεις και επιστολές του βεβαιώνουν ότι περιόδευσε τα μέρη της Κωνσταντινούπολης, τη Θράκη, το Άγιο Όρος, τη Στερεά Ελλάδα, την Αχαΐα, τη Θεσσαλία, τη Μακεδονία, την Ήπειρο, τα νησιά του Αιγαίου και Ιονίου, τμήματα της σημερινής Σερβίας, του Μαυροβουνίου και των Σκοπίων, καθώς και τη Βόρειο Ήπειρο, δηλ. όπου υπήρχε σε όλα αυτά τα μέρη ελληνική γλώσσα ήθη και έθιμα. Μιλούσε σε πόλεις, χωριά, σε ορεινές και απομονωμένες περιοχές, αψηφώντας μόχθο και κινδύνους. Δεν έλειψαν και οι αντιδράσεις. 

Οι πλούσιοι και κάθε είδους δυνατοί φοβούντο ή προκαλούντο με τον λόγο του να δώσουν «το άδικον οπίσω», πολλοί και από τους κοτζαμπάσηδες, με το λόγο του Αιτωλού για δικαιοσύνη, επίσης και οι Ενετοί, με το επτανησιακό αρχοντολόγι και οι έμποροι Εβραίοι. Με ενέργειές του ζήτησε την παύση του παζαριού την ημέρα της Κυριακής και η μεταφορά του στο Σάββατο. Η επιβουλή των Εβραίων εναντίον του έγινε ο μεγαλύτερος κίνδυνος: «Να τον παρακαλέσετε (τον Χριστό) -έλεγε- να με φυλάγη από τις παγίδες του Διαβόλου και μάλιστα των Εβραίων, όπου εξοδιάζουν χιλιάδες πουγγιά δια να με θανατώσουν». Τον συκοφάντησαν ότι δήθεν ήταν όργανο του πολιτικού επεκτατισμού των Ρώσων και του Ρωσικού κόμματος στην Ελλάδα και ότι δήθεν ενεργούσε υποκινώντας επαναστάσεις κατά των Οθωμανών (θα θυμηθούμε ανάλογη συκοφαντία ειπώθηκε κάποια χρόνια αργότερα για τον Φλαμιάτο και Παπουλάκο). Κι ενώ ο Πατροκοσμάς κήρυττε στο χωριό Κολικόντασι του Βερατίου, συνελήφθη με εντολή του Κούρτ πασά, στις 23 Αυγούστου 1779, και την επομένη δίχως ένδικα μέσα παράνομα και αναπολόγητος κρεμάστηκε από δέντρο στις όχθες του ποταμού Άψος. Δίχως δίκη, δίχως νόμιμη διαδικασία, ερήμην καταδικαστική ενέργεια. Το σώμα του γυμνώθηκε και ρίχτηκε οτον ποταμό, απ' όπου το ανέσυρε ύστερα από τρείς ημέρες ο εφημέριος του χωριού και το έθαψε στον ναό του. 

Η εθνική του δράση. Ο Κοσμάς επέλεξε τον εθνικό και ιεραποστολικό τρόπο δράσης, υπακούοντας σε εντολές μέσα στο ευρύτερο σχέδιο του εθναρχικού απελευθερωτικού ρόλου του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Η έναρξη δράσης έγινε σχεδόν ταυτόχρονα τόσο από τον Κοσμά, όσο και από τον λόγιο ιεροκήρυκα του πατριαρχείου Δωρόθεο Βουλησμά. Οι περιοδείες του αποσκοπούσαν στην ενίσχυση της χριστιανικής λαϊκής ενότητας μέσα στην εθναρχική εκκλησιαστική παράδοση, που ήταν καθαρά εθνική. Στόχος του ήταν η παύση των βίαιων εξισλαμισμών, του παιδομαζώματος, η αποτροπή συλλογή όμορφων κοριτσιών σε χαρέμια, που είχαν πυκνωθεί τον 18ο αιώνα σε όλο το βαλκανικό ορθόδοξο χώρο. Μπορούσε να μιλεί με τρόπο κατανοητό και προσιτό στον λαό, αντίθετα με άλλους λόγιους ιεροκήρυκες της εποχής του που μιλούσαν ακατανόητα. Ο λόγος του φανερώνει το εθνικολαϊκό φρόνημά του. Ο γλωσσικός κώδικας επικοινωνίας του ήταν πατριωτικός και εθνικός και βρήκε απήχηση γιατί ο λαός αυτόν περίμενε. Διάνθιζε το κήρυγμά του με ελεύθερη απόδοση αγιογραφικών, πατερικών, πατριωτικών χωρίων. Ο «δημοτικισμός» ήταν φυσικός και αβίαστος αφού προείχε το εθνικό συμφέρον. Δεν επεδίωκε εντυπωσιασμό, αλλά την πνευματική αφύπνιση του Γένους. Είχε φυσική και ανεπιτήδευτη ρητορικότητα, που παρουσιάζει και σπάνια λογοτεχνική δύναμη.

Έλεγε: «Χρέος έχουν εκείνοι, όπου σπουδάζουν -σημειώνει- να μη τρέχουν εις αρχοντικά και αυλάς μεγάλων και να ματαιώνωσι (να χαραμίζουν) τη σπουδή τους, δια να αποκτήσουν πλούτον και αξίωμα, αλλά να διδάσκωσι μάλιστα τον κοινόν λαόν, όπου ζώσι με πολλήν απαιδευσίαν και βαρβαρότητα». Πρότυπά του είχε τους λόγιους τον Φραγκίσκο Σκούφο (1644-1697), τον Ηλία Μηνιάτη[5] (1669-1714) και τον Βικέντιο Δαμοδό (1700-1752). Ίδια παράδοση θα ακολουθήσει και ο νεώτερος του Κοσμά ο Νικηφόρος Θεοτόκης (1730-1800). Αργότερα οι ήρωες της Λευτεριάς όπως ο Μακρυγιάννης, ο Αθανάσιος Δθάκος, κ.ά., αλλα και οι γυναίκες όπως η Μαυρογένους, η Μπουμπουλίνα, οι γυναίκες του χορού του Ζαλόγγου, αλλα και ο δίκαιος κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας την ίδια εθνική πολιτική θα ακολουθήσουν, γι’ αυτό και δεν διστάζουν και δίνουν την μαρτυρία με την ζωή τους ο καθένας. Ο διπλωμάτης της Ευρώπης και κυβερνήτης Καποδίστριας ιδρύει εκπαιδευτικά ιδρύματα όπου μπορεί και για όσο θα προλάβει, αφού κι αυτος άδικα θα συκοφαντηθεί και θα δολοφονηθεί, από σκοτεινές δυνάμεις που ποτέ δεν άφησαν ήσυχο τούτον τον τόπο να ανασάνει.

Οι σπάνιες και περίφημες Διδαχές του Κοσμά, με λιτό και ανεπιτήδευτο λόγο, δηλώνουν το ποθούμενο της Λευτεριάς του Γένους. Το φιλολογικό πρόβλημα των Διδαχών εξέτασε εκτεταμένα ο Ι. Μενούνος στη διδακτορική του διατριβή του. Ο Ι. Μενούνος διακρίνει πέντε τύπους Διδαχών (συνολικά 26 κείμενα) του Κοσμά, των τελευταίων ετών της δράσης του. Κανένα αυτόγραφο του δεν σώζεται. Τα κηρύγματα ως γνωστόν καταγράφονταν από ακροατές του.

Η ομιλία θα γινόταν βράδυ, γιατί η μετακίνηση του γινόταν στη διάρκεια της ημέρας. Το πρωί έκανε μια δεύτερη ομιλία. Στην πρώτη μιλούσε για τη δημιουργία και την πτώση, στη δεύτερη για τη σωτηρία. Το δεύτερο βράδυ έκανε τρίτη ομιλία με θέμα την ανάσταση και την εξάπλωση της πίστης, μέχρι την Δευτέρα Παρουσία. Η θεματική των ομιλιών του είχε στόχο την αφύπνιση του Γένους στις άμεσες ανάγκες και στους προβληματισμούς για την Λευτεριά.

Θα μπορούσαμε εδώ να διακρίνουμε τρείς περιπτώσεις εθνικής και πατριωτικής αφύπνισης:

Α. Ορθοδοξία, Έθνος, πολιτική. Απέβλεπε στην αναζωπύρηση του εθνικού και πολιτικοπατριωτικού  φρονήματος, για την επανεύρεση των θεμελίων του Γένους μέσα στην ορθόδοξη συνείδηση του λαού: «Έμαθα -έλεγε- πώς με την χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χρίστου και Θεού δεν είσθενε Έλληνες (δηλ. ειδωλολάτρες), δεν είσθενε ασεβείς αιρετικοί άθεοι, αλλ' είσθενε ευσεβείς ορθόδοξοι Χριστιανοί, πιστεύετε και είσθενε βαπτισμένοι εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος και είσθενε τέκνα και θυγατέρες του Χριστού μας». Αυτή η διδασκαλία βρήκε απήχηση και στα πρώτα Ελληνικά Συντάγματα μετά την απελευθέρωση.

Η (δια)φωτιστική πολιτική και εθνικοπατριωτική του προσπάθεια διαφοροποιούνταν ριζικά από εκείνη των ορθολογιστών και διαφωτιστών της εσπερίας την οποια καυτηρίαζε σαν τον στρατηγό Μακρυγιάννη. Επεδίωκε να προφυλάξει τον λαό από τη σύγχυση των διαφόρων προπαγανδών και θεωριών, που κατακλυσμικά ισοπέδωναν τη συνείδηση του: «Όλες οι πίστες - ήταν το κήρυγμα του Πατροκοσμά- είναι ψεύτικες, κάλπικες, όλες του Διαβόλου. Τούτο εκατάλαβα αληθινόν, θείον, ουράνιον, σωστόν, τέλειον και δια λόγου μου και δια λόγου σας, πως μόνη η πίστις των ευσεβών και ορθοδόξων Χριστιανών είναι καλή και αγία».

Η ομιλία του ήταν Τριαδοκεντρική, εστιάζεται στο πρόσωπο του Χριστού, αφού το «κινδυνευόμενον και προκείμενον» ήταν η χριστιανική ορθόδοξη υπόσταση του ελληνορθόδοξου Έθνους. Δεν είναι τυχαίο που όλα τα ελληνικά συντάγματα έως σήμερα έχουν ως προϊμιο την φράση: «εις το όνομα της Αγίας Τριάδος», που δυστυχώς σήμερα κάποιοι μοντερνιστές θέλουν να καταργηθεί. Ο Χριστός είναι για τον Κοσμά «ο γλυκύτατος αυθέντης και δεσπότης» είναι ο μόνος παιδαγωγός και δίκαιος κριτής. Η ομιλία του δεν ήταν άχρωμη ηθικολογία αλλά εθνική πατριωτική με απλότητα και ειλικρίνεια. Από την ορθόδοξη παράδοση προχωρούσε στο ορθόδοξο πολιτικό ήθος, προβάλλοντας την Τριάδα των αρετών: την ταπείνωση, την συγχωρητικότητα, την αγάπη. Ζητούσε από τον Θεό να «φυτεύση και να ρίζωση εις την καρδίαν των ακροατών του την ειρήνην, την αγάπην, την ομόνοιαν, την πραότητα, την θερμήν πίστιν, την ορθήν εξομολόγησιν». Οικοδομούσε έτσι την εθνική και πατριωτική κοινωνικότητα.

Β. Εθνική πατριωτική παιδεία. Ο Πατροκοσμάς υπήρξε διδάσκαλος που την παιδεία συνδύαζε με τον θείο φωτισμό του ανθρώπου. Θεωρούσε αμάρτημα την αδιαφορία απέναντι στην Γνώση: «Άμαρτάνετε πολύ να τα αφήνετε (=τα παιδιά) αγράμματα και τυφλά, και μη μόνον φροντίζετε να τους αφήσετε πλούτη καί υποστατικά, και μετά τον θάνατο σας, να τα τρων και να τα πίνουν και να σας οπισολογούν (κατηγορούν; δυσφημούν;). Καλύτερα να τα αφήσετε φτωχά και γραμματισμένα, παρά πλούσια και αγράμματα». Η παιδεία του είναι ελληνική, αφήστε τα παιδιά φτωχά και γραμματισμένα, ακόλουθη μέσω της ιστορίας του Γένους: «Ή Εκκλησία μας -λέγει- είναι εις την ελληνικήν. Και αν δεν σπουδάσης τα Ελληνικά, δεν ημπορείς να καταλάβης εκείνα πού ομολογεί η Εκκλησία μας». Δεν ήταν τυχαίο που μέχρι σήμερα στην Ελλάδα είχαμε δωρεάν εθνική παιδεία, αφού αυτή ήταν εθνική και ακόλουθη των προτάσεών του.

Για να περιορίσει και να εξαφανίσει από το Γένος των Ελλήνων τη χρήση του βλάχικου ή αρβανίτικου γλωσσικού ιδιώματος, θα φθάσει σε σημείο να δηλώσει: «Όποιος χριστιανός, άνδρας ή γυναίκα, υπόσχεται μέσα είς το σπίτι του να μη κουβεντιάζη Αρβανίτικα, ας σηκωθή επάνω να μου είπη και να πάρω όλα του τα αμαρτήματα εις τον λαιμόν μου από τον καιρόν όπου εγεννήθηκε, έως τώρα, και να βάλω όλους τους χριστιανούς να τον συγχωρέσουν».

Η παιδεία που διέδιδε ο Πατροκοσμάς απέβλεπε στην πνευματική αναγέννηση του Έθνους. Όπως έγραφε στους Παργίους και το ελληνικό σχολείο που θα ίδρυαν, θα έπρεπε να συντελέσει «εις την διαφύλαξιν της πίστεως και ελευθερίαν της πατρίδος». Ήταν μια παιδεία που ανταποκρινόταν στις άμεσες ανάγκες του δούλου Γένους και διαφοροποιούνταν από εκείνη την πίστη των δυτικών και τα «άθεα γράμματα» κάποιων διαφωτιστών, όπως ο ίδιος τα χαρακτήριζε και τα διήλεγχε.

Το εθνικοαπελευθερωτικό του φρόνημα αποτυπώνουν στα λόγια του: «Αι πολλαί Εκκλησίαι ούτε διατηρούν, ούτε ενισχύουν την πίστιν μας, όσον και όπως πρέπει, εάν οι εις Θεόν πιστεύοντες δεν είναι φωτισμένοι υπό των παλαιών και νέων Γραφών. Η πίστις μας δεν εστερεώθη από αμαθείς Αγίους, αλλά από σοφούς και πεπαιδευμένους, οίτινες και τας αγίας Γραφάς ακριβώς μας εξήγησαν και δια θεοπνεύστων λόγων αρκούντως μας εφώτισαν». Πάνω σε παρόμοιες θέσεις του Πατροκοσμά, φαίνεται, στηρίχθηκε η άποψη και των κατοπινών Συνταγμάτων και των Εθνοσυνελεύσεων μετά την Επανάσταση του 1821, όπου κάνουν λόγο για Ελληνορθόδοξο ήθος, γιά πίστη και φιλοπατρία. Στη Χειμάρρα μετέτρεψε εκκλησίες, για να γίνουν σχολεία, που ήταν ερειπωμένες ή εγκαταλελειμμένες εκκλησίες: «Από το σχολείο μανθάνομεν, το κατά δύναμιν, τί είναι Θεός, τί είναι ή Αγία Τριάς, τί είναι άγγελοι, τί είναι αρχάγγελοι, τί είναι δαίμονες, τί είναι παράδεισος, τί είναι κόλασις, τί είναι αμαρτία, αρετή. Από το σχολείον μανθάνομεν τι είναι Αγία Κοινωνία, τι είναι Βάπτισμα, τι είναι το άγιον Εύχέλαιον, ο τίμιος γάμος, τι είναι ψυχή, τι είναι κορμί, τα πάντα από το σχολείον τα μανθάνομεν». Έβλεπε, συνεπώς, το σχολείο ως ναό της εθνικής και αληθινής γνώσης και παιδείας. Ο διαφωτισμός του Πατροκοσμά ήταν Ορθοδοξοκεντρικός. Υπάρχει ταύτισή του ως διαφαίνεται με τους συγχρόνους του του Κολυβαδικού κινήματος. Ως φωτιστής του Γένους δεν μπορεί δεν θέλει να τοποθετηθεί δίπλα στους δυτικόφρονες τους οποιους διελέγχει με δριμύτητα, αλλά δίπλα στον Ευγένιο Βούλγαρη, τον Νικόδημο τον Αγιορείτη, κ.ά. 

Γ. Ορθόδοξη Εθνική πολιτική. Ο Πατροκοσμάς απέβλεπε όχι μόνο να σώσει τα υπαρκτικά θεμέλια του Γένους, αλλά να αναγεννήσει το Γένος από την αφάνεια. Μιλούσε για την ισότητα και την αδελφοσύνη όλων των ανθρώπων (έλεγε: «από ένα άνδρα και μίαν γυναίκα εγεννήθημεν και όλοι είμεθα αδελφοί»). Δεν παρέλειπε όμως να συμπληρώνει: «Όλοι είμεθα αδελφοί, μόνον η πίστις μας χωρίζει», δείχνοντας την εθναρχική και Ορθόδοξη εδώ θεμελίωσή του. Συνιστούσε πρακτική δικαιοσύνη, αποφυγή «της αρπαγής και αδικίας» και να δίνεται «το άδικον οπίσω», ισότιμα, σ' όποιον και αν είχε γίνει η αδικία: «όσοι αδικήσατε Χριστιανούς, ή Εβραίους, ή Τούρκους».

Έδειχνε σημαντικό ενδιαφέρον για τη συλλογική -εθνικοκοινωνική συμπεριφορά και οργάνωση, για κοινή – κοινοτική σύμπραξη: «Αμή τί είναι ή πλερωμή μου; Να καθίστετε από πέντε- δέκα να συνομιλήσετε αυτά τα θεία νοήματα, να τα βάλετε μέσα είς την καρδίαν σας, δια να σας προξενήσουν την ζωήν την αίώνιον». Σε κάθε τόπο θα συνιστούσε συσσωμάτωση σε αδελφότητα, για τη συλλογική αντιμετώπιση των προβλημάτων, στα όρια του εθνωφελούς πατριωτισμού. Όριζε την εκλογή των υπευθύνων με βάση την δημοκρατική διαφανή διαδικασία: «με τη γνώμη όλων των χριστιανών». Σύμφωνα με τη μαρτυρία του προβλεπτή της Λευκάδας (με πληροφορίες από τον κατάσκοπο του αγίου) του άρχοντα Μαμωνά, ο Πατροκοσμάς απέτρεπε τους κατοίκους της Πρέβεζας να εκκλησιάζονται στις ενορίες εκείνες που δεν είχαν συσσωματωθεί σε αδελφότητα ή κοινότητες.

Ο αλληλοσεβασμός των δικαίων «αρχόντων και αρχομένων» από τους πιστούς και τους ιερείς ήταν η προτροπή του. Αλλά παραπάνω από τους βασιλείς και τους αγγέλους και τους προεστούς και τους γεροντότερους, έλεγε ότι ήταν η Ιερωσύνη, χωρίς αυτό να σημαίνει «να καταφρονούν κανένα... ότι ο Θεός όμοια μας έχει όλους».

Η πολιτικοκοινωνική του θεωρία αποκαλύπτει τη θέση του για την τιμή στους προεστούς: «Ό,τι χρεία τύχη της χώρας τους προεστούς γυρεύουν και σεις κοιμάσθε ξέγνοιαστοι», έναντι του κατακτητή. Νομιμοφροσύνη δίχως δουλικότητα προτρέπει: «Περιπατώ - γράφει σε κάποιον κατή- και διδάσκω τους Χριστιανούς να φυλάγουσι τας εντολάς του Θεού και να πείθωνται (και υπακούουν) εις τας κατά Θεόν βασιλικάς προσταγάς»[6], έτσι συνιστούσε υπακοή σε όσους «δεν αντιστέκονται στο Ευαγγέλιο».

Απέναντι στους Τούρκους μένει πιστός στη εθναρχική τακτική του πατριάρχη Γεννάδιου Β' του Σχολάριου. Συνιστούσε την βραχυπρόθεσμη συνεργασία με το «θηρίο» (δηλ. την Οθωμανική αυτοκρατορία) και την πρόκριση με το Τούρκο, θεωρώντας τον ως λιγότερο επικίνδυνο για την ορθόδοξη «ψυχή», από αυτόν τον Παπικό Δυτικό Φράγκο: «Και διατί δεν έφερεν ο Θεός άλλον βασιλέα, που ήταν τόσα ρηγάτα εδώ κοντά να τους το δώση, μόνον ήφερε τον Τούρκον μέσαθε από την Κόκκινην Μηλιά και του το έχάρισεν; Ήξερεν ο Θεός, πως τα άλλα ρηγάτα μας βλάπτουν εις την πίστιν, και ο Τούρκος δεν μας βλάπτει. Άσπρα (χρήματα) δώσ' του καί καβαλλίκευσέ τον από το κεφάλι».

Έδινε έτσι μιαν ορθόδοξη εθνική και πολιτική απάντηση στους φιλοδυτικούς και ενωτικούς. Είχε το θάρρος της γνώμης του δεν δίσταζε να αποκαλύπτει τους εχθρούς της πίστης και του Γένους: «Ό αντίχριστος ο ένας είναι ο Πάπας και ο έτερος είναι αυτός, που είναι εις το κεφάλι μας. Χωρίς να είπω το όνομα του, το καταλαβαίνετε», υπονοώντας την Οθωμανική αυτοκρατορία. Άρα μιλούσε για δύο αντιχρίστους, αλλά ως προδρομικούς του κυρίως και κατεξοχήν Αντιχρίστου που θα εμφανιστεί στις έσχατες ημέρες. Ο οποιος έσχατος Αντίχριστος θα έχει πολιτική και θρησκευτική εξουσία και ο οποιος εις τον ναόν του θεού καθήσε ως σέβασμα κατά τον απ. Παύλο και τον οποιο ερμηνεύουν οι εκκλησιαστικοί συγγραφείς ότι στον ναό των Ιεροσολύμων του Σολομώντα τον οποιο θα επαναοικοδομίσει για να ενθρονιστεί[7].

Ο εθνικός οραματισμός. Η δράση του Πατροκοσμά δέχθηκε πολλές ερμηνείες. Χαρακτηρίστηκε «εθνικιστής», «κοινωνικός επαναστάτης» κ.ά. Μάλλον τον αδικούν, γιατί είχε ευρύ πατερικό φρόνημα, οι στόχοι, τα μέσα του καθορίζονταν από τη ζωή και την πράξη της Εκκλησίας με τον εθνικό αναβαπτισμό του Γένους. Μιλούσε για μια ελληνική κοινωνία εφάμιλλη «κατοικία του Θεού, κατοικία των αγγέλων». Το έργο του θα συνεχίσει τόσο ο συμμαθητής του ο Ρήγας Φεραίος (ο οποιος κι αυτος ως θύμα συκοφαντίας θα συλληφθεί στην Βιέννη για να οδηγηθεί και θανατωθεί στο Βελιγράδι στον ποταμό Δούναβη), όσο και ο λόγιος λίγο αργότερα, Κοσμάς Φλαμιάτος ο οποίος δεν θα δεχθεί την έδρα της Ιουνίου Ακαδημίας αλλά θα δηλητηριαστεί στις φοβερές φυλακές αράπη του κάστρου του Ρίου, μαζί του για μικρό διάστημα εκεί θα μείνει φυλακισμένος και ο αρχιμ. Ιγνάτιος Λαμπρόπουλος και ο γνωστός Παπουλάκος εκ Καλαβρύτων, τον οποιο θα εξορίσουν στο νησί της Άνδρου για να πεθάνει από κτύπημα άδικου αρχιερέως. 

Η διδασκαλία του Αιτωλού ήταν Χρυσοστομική, όταν έλεγε: «γήν ουρανόν ποιήσωμεν». Οδηγούσαν τα λόγια του σε μια χριστοκεντρική κοινωνία, με δικαιοσύνη, σε μια αδελφοποιία, με ελευθερία, δικαιοσύνη, ισότητα εν αγάπη: «Να ζήσουν (οι άνθρωποι) -έλεγε- και εδώ καλά, ειρηνικά και αγαπημένα, και μετά να πηγαίνουν εις τον παράδεισον να χαίρωνται πάντοτε». Εκινείτο σε έναν πνευματοκρατικό ρεαλισμό της εθναρχούσας Εκκλησίας και της Ορθοδοξίας, σε όρια -υπαρκτού Χριστιανισμού. Αφού μια Ελλάδα χωρίς Χριστό, χωρίς Ορθοδοξία, χωρίς ελληνική γλώσσα, δίχως φιλοπατρία, ήταν ξένη, εντελώς ξένη γι’ αυτόν (λόγια πολύ επίκαιρα σήμερα που έχουν συσσωρευτεί στην Χώρα μας εκατομμύρια μουσουλμάνων και όσων άλλων. Έλεγε: «Ή πατρίδα μου η ψεύτικη, η γήινη και ματαία, είναι από του Αγίου Άρτης και από την έπαρχίαν Απόκουρον», και θα συμπλήρωνε: «Ήμεις, Χριστιανοί μου, δεν έχομεν εδώ πατρίδα[8]. Δια τούτο και ό Θεός μας έβαλε τον νουν εις το επάνω μέρος, δια να στοχαζώμασθε πάντοτε την ουράνιον βασιλείαν, την αληθινήν πατρίδα μας».

Η εθνική και πολιτική προσδοκία, όπως στους Κολυβάδες, σωζόταν και στον Πατροκοσμά, μέσω του ρωμαίικου ( αφού έλεγε προφητικά: «αυτό μια μέρα θα γίνη ρωμαίικο»). Η ανάσταση του Γένους προσανατολιζόταν στην Πόλη και την Ρωμανία, με αποκατάσταση του Γένους μέσα στις προφητείες του. Με υπονοούμενα και συμβολικές φράσεις, θα προσπαθούσε να εμπνεύσει στις ψυχές των υποδούλων ελλήνων τον πόθο της παλιγγενεσίας και να συντηρήσει την ελπίδα για την έλευση του «ποθούμενου» της Λευτεριάς.

Ως μόνο μέσο γι' αυτή την θαυμαστή εθνεργεσία της συλλογικής συνείδησης θεωρούσε την ορθή πίστη. Λέγοντας: «Το κορμί σας ας το καύσουν, ας το τηγανίσουν· τα πράγματα σας ας τα πάρουν, μη σας μέλλει. Δώσατε τα. Δεν είναι δικά σας. Ψυχή και Χριστός σας χρειάζονται. Αυτά τα δύο όλος ο κόσμος να πέση δεν ημπορεί να σας τα πάρη, εκτός και τα δώσετε με το θέλημα σας. Αυτά τα δύο να τα φυλάττετε, να μη τα χάσετε».

Ο Κοσμάς σίγουρα είχε διαβάσει τα ερμηνευτικά εκείνα κείμενα που μιλούσαν για το ξανθό γένος των Ρώς, αλλά και αυτά τα χωρία από τον προφήτη Ιερεμία[9] και από την Αποκάλυψη του Ιωάννη. Όμως, μετά τις αποτυχίες των ρωσο-τουρκικών συγκρούσεων (το 1774 κ.ε.) πρέπει να προβληματίστηκε ο άγιος Κοσμάς, ότι δεν ήταν τότε αυτος ο έσχατος καιρός, έτσι προσανατόλισε γιά την ανάγκη γιά μιά εσωτερική ατομική διαδρομή ώστε να βρούν μόνοι τους οι έλληνες τον δρόμο της ελευθερίας με την αποτίναξη του ζυγού, με την αναζωπύρηση της εθνικής αυτοσυνειδησίας.

Η εθνική απήχηση. Κάθε τόπο που θα επισκεπτόταν θα γίνονταν δεκτός με αλλαλαγές, με σεισμό στις συνειδήσεις. Εχθροί θα συμφιλιώνονταν, κλέπτες θα επέστρεφαν τα κλοπιμαία, ληστές θα μεταβάλλονταν, πλούσιες γυναίκες πρόσφεραν τα χρυσάφια τους για έργα φιλανθρωπίας, αφού σύμφωνα με το βιογράφο του Νικόδημο Αγιορείτη μοίρασε συνολικά «υπέρ τα πεντακόσιας χιλιάδας σταυρούδια». Τις ομιλίες του παρακολουθούσαν χιλιάδες αφού τουλάχιστον 6.000 θα ήταν οι ακροατές του στο χωριό Μαύρο Μανδήλι κοντά στην Πρέβεζα κατά πληροφορίες από τον κατάσκοπο του άρχοντα Μαμωνά.

Όλη η βορειοδυτική Ελλάδα διατηρεί στην Εθνική της μνήμη την παρουσία του. Σε πολλά μέρη της Θεσσαλίας, της Μακεδονίας, των Αγράφων και της Στερεάς θα άρχιζε η επανάσταση για την αποτίναξη του Ζυγού με το δίστιχο: «Βοήθα μας, άγιε Γιώργη, και συ άγιε Κοσμά / να πάρουμε την Πόλη και την Αγιά-Σοφιά».

 

Ο γνωστός Αλή πασάς των Ιωαννίνων, του οποίου το μέλλον είχε προφητεύσει ο Κοσμάς, ανήγειρε μεγαλοπρεπή ναό στον τόπο της ταφής του αγίου. Προφητικά έλεγε για «το ποθούμενο θα γίνη στην τρίτη γενεά. Θα το δουν τα εγγόνια σας». Πράγματι, η γενεά του ιστορικού 1821 ήταν η τρίτη από την εποχή του Κοσμά. «Πότε θαρθή το ποθούμενο;» -τον ρώτησαν στα Τσαραπλανά της Ηπείρου. «Όταν ενωθούν αυτά» -απάντησε- δείχνοντας δύο μικρά δένδρα, τα οποία πράγματι μεγάλωσαν και ενώθηκαν το 1912. Ίσως είδε προφητικά και την επέλασή μας έως την Άγκυρα και την κόκκινη μηλιά και κατόπιν τον χαμό μας της Μ.Ασίας.

Ο λαός τον τιμούσε ως άγιο ήδη πριν από το μαρτύριό του και μετά με τιμές μάρτυρα της πίστης και της πατρίδας. Το Οικουμενικό πατριαρχείο, με πράξη του τον κατέταξε μεταξύ των αγίων της Εκκλησίας, στις 20 Απριλίου 1961, υπογραμμίζοντας: «άπασαν την πατρώαν γήν διέδραμε, κηρύττων ιεραποστολικώς τον λόγον του Θεού, σχολεία πολλαχού ιδρύων, ασθενούντας θεραπεύων, την αγίαν αυτού έκκλησίαν κρατύνων, τύπον δ' εαυτόν ταπεινώσεως, αυταπαρνήσεως, αρετής και εγκράτειας αναδείξας, έως ου και τον μαρτυρικόν υπέμεινε θάνατον».

Η μνήμη του τιμάται στις 24 Αυγούστου, μέρα του μαρτυρίου του. Ο παπά Μάρκος ενταφίασε το λείψανο του Ιερομάρτυρα στο νάρθηκα της Εκκλησίας των Εισοδίων της Θεοτόκου στο Κολικόντασι. Το κήρυγμα του αγίου Κοσμά διασώθηκε μέσω της προφορικής παράδοσης και βρίσκεται καταγεγραμμένο στις «Διδαχές» και στις «Προφητείες» του. Πάραυτα η ακρίβεια των λόγων του  είναι σχεδόν αδύνατο να βεβαιωθεί, διότι τίποτα δεν έγραψε ο ίδιος. Παρ’ όλα αυτά, δεν θα πρέπει να αφίστανται της πραγματικότητας οι φράσεις που του αποδίδονται και σίγουρα απηχούν τις απόψεις του.

Ο μακαριστός μητροπολίτης Αυγουστίνος Καντιώτης[10] στο βιβλίο του σχολιάζει τη γνησιότητα φράσεων ή διατυπώσεων αποδοθέντων στον Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό που αναφέρονται π.χ. στον Ιούδα, ή και την φράση: «Τον Πάπα να καταράστε», διότι ο μακαριστός ιεράρχης γνώριζε την πατριωτική πεποίθηση του Αιτωλού ότι: «Καλύτερα ισλαμικό φακιόλι παρά καθολική τιάρα». Ο φιλόλογος Ιωάννης Μενούνος στη σχετική του διατριβή δεν αναφέρεται καθόλου σε αυτή την φράση ότι: «Ο Πάπας είναι ο Αντίχριστος», καθότι στην έκδοση του Ιωάννη Μενούνου δεν υπάρχουν αυτές οι δύο ομιλίες που έχουν και τον Αντίχριστο, παρότι έχει κριτική έκδοση των χειρογράφων για τον Άγιο. Στο βιβλίο του μητροπολίτη Αυγουστίνου Καντιώτη, υπάρχουν δύο ομιλίες όπου βλέπουμε τη φράση αυτή και στην Διδαχή Έκτη, όπως την λέει, προσέξτε: «Και πάλι ερευνώντας την Ιερά Γραφήν ευρίσκω ότι ο Προφήτης Ηλίας ήλθε, ήρθε και ο Αντίχριστος». Προσέξτε «ήρθε και ο Αντίχριστος, τον οποίον έχουμε και εις το κεφάλι μας και δεν πρέπει να σας τον ειπώ, διότι τον ξέρετε». Ποιός είναι; Ο Οθωμανός κατακτητής, προφανώς. Αλλά εδώ θα πρέπει να θυμηθούμε ότι ο άγιος Κοσμάς ομιλούσε συνεσκιασμένα για τον φόβο των Ιουδαίων, δηλ. αυτων που ζητούσαν αφορμή να τον καταδικάσουν και που τον παρακολουθούσαν.

Σε ένα άλλο χειρόγραφο το οποίο το 1808 το έγραψε ο ταπεινός Δημήτριος Χρήστος εξ Αργυροκάστρου «εν έτη του σωτηρίου χιλιοστού οχτακοσιοστού ογδόου», «εν τω δεσμωτηρίω». Δηλ. βρισκόταν στο δεσμωτήριο όπου αντέγραφε ένα χειρόγραφο με μια ομιλία του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού και ήταν εκεί φυλακισμένος για την ορθή πίστη του. Το 1774 στην Καλαμπάκα μια άλλη ομιλία του Κοσμά Αιτωλού, ξέρουμε ότι την κατέγραψε το 1774 ένας παπά Στάμος. Παρότι δεν έχουμε το πρωτότυπο, το πρώτο κείμενο της αντιγραφής, υπάρχει ένα χειρόγραφο στην Κεντρική Βιβλιοθήκη της Θεσσαλονίκης. Το χειρόγραφο 19 της Φιλοσοφικής Σχολής της Θεσσαλονίκης,  λέει: «Ο Προφήτης Ηλίας ήρθε και ο Αντίχριστος ήρθε και θανάτωσε τον Προφήτη Ηλία και τώρα θα καρτερούμε εμείς τον Προφήτη Ηλία με τον Αντίχριστο. Ο Αντίχριστος είναι», εδώ υπάρχει διαφορά με το προηγούμενο. Ο ένας είναι ο Πάπας και άλλος είναι αυτός ο οποίος είναι στο κεφάλι μας, χωρίς να πω το όνομά του, το καταλαβαίνετε δηλ. ο Οθωμανός. Μάλλον το ίδιο κείμενο, αλλά εδώ έχει προστεθεί και ο Πάπας: «Ο Αντίχριστος είναι οι εξής δύο». Έχουμε και το χειρόγραφο που είναι σε έναν Κώδικα, σε ένα βιβλίο περί Αγιογραφίας του 1824. Είναι διαφορετική η γραφή από τα δέκα φύλλα που είναι αυτή η ομιλία, αλλά ίσως δεν μπορεί να γράφτηκε πολύ μετά ή πολύ πριν από εκείνο το χειρόγραφο του 1824, για λόγους συντήρησής του. Εδώ έχουμε ένα χειρόγραφο του 1808 που δεν κατονομάζει τον Πάπα, λέει μόνο: «αυτός είναι που έχουμε στο κεφάλι μας και δεν λέω το όνομά του». Κατόπιν, βλέπουμε, προστίθεται και ο Πάπας. Ίσως κάποιος να συμπλήρωσε ως αντιγραφέας, ή ως δεύτερος αντιγραφέας. Ο πρώτος γραφέας ήταν ο παπά Στάμος, ο δεύτερος ένας αντιγραφέας που ίσως και να πρόσθεσε και τον Πάπα.

Αλλά όλη αυτή η εσχατολογική και αντιχριστολογική αναφορά δεν θα πρέπει να μας κάνει να απορρούμε. Διότι είτε έτσι, είτε αλλιώς ο Πατροκοσμάς προτιμούσε το «τούρκικο φακιόλι από την παπική τιάρα». Αυτό είναι διάχυτο σε όλο το εθνικοαπελευθερωτικό του έργο. Όπου μιλάει για δυτικούς, για αιρετικούς, για ορθή πίστη και Ορθοδοξία καυτηριάζει τους δυτικούς και τον δυτικό τρόπο σκέψεις ως μορφή «αθεϊας». Εξάλλου εν γνώσει του ομιλούσε συνεσκιασμένα για τον φόβο των Ιουδαίων. Αλλά η δική μου προσωπική ερμηνευτική προσεγγίση είναι ότι ο άγιος Κοσμάς γνώριζε πολύ καλά και τον απ. Παύλο και την σχετική πατερική ή εκκλησιαστική γραμματεία, γι’ αυτό μιλούσε για αντιχρίστους δηλ. για πρόσωπα τα οποια κατά τον έναν ή άλλο τρόπο προετοίμαζαν και προετοιμάζουν το μυστήριο της «ανομίας». Δηλαδή οι αντίχριστοι για τον Πατροκοσμά ήταν και είναι όλα τα πρόσωπα εκείνα που προετοιμάζουν την κοσμική επίγεια βασιλεία του κατεξοχήν αντιχρίστου. Του προσώπου που θα συγκεντρώσει στα έσχατα την θρησκευτική και πολιτική εξουσία στα χέρια του και θα προσπαθήσει να πλανήσει και πολλούς απ’ τους εκλεκτούς. Ο Πατροκοσμάς γνώριζε τα έργα του ιερού Χρυσοστόμου που έλεγε ότι αντίχριστος είναι «άνθρωπος τις την πάσαν ενέργειαν του σατανά εν εαυτώ δεχόμενος»[11]. Εάν λοιπόν οι προδρομικοί αντίχριστοι έχουν κάποια σατανική ή αρνητική ενέργεια πάνω τους και υποκριτικά και άδικα παραπλανούν ή αδικούν την κοινωνία, σκεφτείτε πόση δύναμη θα έχει ο κατεξοχήν αρνητής των πάντων, ακόμα και του ίδιου του Δημιουργού Θεού τον οποιο θα προσπαθήσει να υποκαταστήσει αφού σύμφωνα με τον απ. Παύλο θα είναι ο «υπεραιρόμενος επί πάντα λεγόμενον θεόν ή σέβασμα». Αυτά τα γνώριζε πολύ καλά ο Πατροκοσμάς και γνώριζε ότι δεν ήταν τότε στην εποχή του ο καιρός αυτός της εμφάνισης του ενός και κυρίως Αντιχρίστου. Γι’ αυτό τον πάπα και τον σουλτάνο τους έβλεπε ως προδρομικούς αντιχρίστους του κατεξοχήν και κυρίως αντιχρίστου που θα πλανήσει τον κόσμο (σχεδόν) όλον. Αφού η πολιτική και θρησκευτική εξουσία που θα του δωθεί από αντίχριστα έθνη θα τον κάνει πανίσχυρο και αναμφισβήτητο. Όμως μετά από τα 3,5 έτη της εξουσίας του θα κινήσει διωγμό κατά των πιστών οπαδών του Αρνίου (βλ. αποκάλυψη), αφού θα θανατώσει τους δύο προφήτες Ηλία και Ενώχ, στον τόπο «όπου ο Κύριος αυτών εσταυρώθη», κατά τους ερμηνευτές στην πλατεία του Ναού της Αναστάσεως.

Το έργο του Πατροκοσμά ήταν μια εθνική παιδεία που ανταποκρινόταν στις άμεσες ανάγκες του δούλου Γένους και διαφοροποιούνταν από εκείνη την πίστη των δυτικών και τα «άθεα γράμματα» κάποιων διαφωτιστών, όπως ο ίδιος τα χαρακτήριζε και τα διήλεγχε. Απέναντι στους Τούρκους μένει πιστός στη εθναρχική τακτική του πατριάρχη Γεννάδιου Β' του Σχολάριου.

Συνιστούσε την βραχυπρόθεσμη συνεργασία με το «θηρίο» (δηλ. με την Οθωμανική αυτοκρατορία) και την πρόκριση με το Τούρκο, θεωρώντας τον ως λιγότερο επικίνδυνο για την ορθόδοξη «ψυχή», από αυτόν τον Παπικό Δυτικό Φράγκο τον οποιο θεωρούσε πολύ πιο επικίνδυνο: «Και διατί δεν έφερεν ο Θεός άλλον βασιλέα, που ήταν τόσα ρηγάτα εδώ κοντά να τους το δώση, μόνον ήφερε τον Τούρκον μέσαθε από την Κόκκινην Μηλιά και του το έχάρισεν; Ήξερεν ο Θεός, πως τα άλλα ρηγάτα μας βλάπτουν εις την πίστιν, και ο Τούρκος δεν μας βλάπτει. Άσπρα (χρήματα) δώσ' του καί καβαλλίκευσέ τον από το κεφάλι...». Έδινε έτσι μιαν ορθοδοξη εθνική και πολιτική απάντηση στους φιλοδυτικούς και Ενωτικούς. Είχε το θάρρος της γνώμης του δεν δίσταζε να αποκαλύπτει τους εχθρούς της πίστης και του Γένους.

Αιώνιο το έργο του. Οι περιοδείες του Αγίου Κοσμά αποσκοπούσαν στο να αναχαιτιστούν οι ομαδικοί εξισλαμισμοί και το παιδωμάζομα και η αποτροπή συλλογή χαρεμιών, που πάντα γίνονταν για να διασωθεί το Γένος των Ελλήνων και η Ορθοδοξία. Σήμερα απορούν κάποιοι που οι Τούρκοι δεν έχουν ασιατικά, αλλά ευρωπαϊκά χαρακτηριστικά, μετά από τόσα χαρέμια, παιδομαζώματα και βιασμούς! Επίσης οι περιοδείες του σκοπό είχαν να ενισχύσουν την λαϊκή ενότητα μέσα στην εθναρχική εκκλησιαστική παράδοση. Ήθελε να κρατήσει και να μεταδώσει στο υπόδουλο γένος ανόθευτη και αναλλοίωτη την θρησκευτική και πολιτισμική ταυτότητα του έθνους, να κρατηθεί η ελληνική γλώσσα ζωντανή, που σήμερα κινδυνεύει. Περιόδευσε όλη την Ελλάδα και ασχολήθηκε με όλα σχεδόν τα προβλήματα που απασχολούσαν την κοινωνία της εποχής του. Εθνικοπολιτικά έδρασε και σήμερα γίνεται πολύ μα πάρα πολύ επίκαιρος. Στόχος του Αγίου Κοσμά ήταν να μεγαλώσουν τα ελληνόπουλα με την βεβαιότητα της ελευθερίας του «ποθούμενου» της Λευτεριάς όπως έλεγε συνθηματικά. Ο Κοσμάς θυσίασε τον εαυτό του για την αναγέννηση του Έθνους. Εργάστηκε για την προετοιμασία της Επανάστασης. Την διδασκαλία του αυτή συνέχισε και ο νεομάρτυρας πατριώτης Ρήγας Φεραίος κι αυτος απόφοιτος της Αθωνιάδας που οραματίστηκε την ορθόδοξη διαβαλκανική συνομοσπονδία Ελλήνων, Ρώσων, Σέρβων, κ.ά., και πολλοί ακόμα αγωνιστές. Θέλησε να ενοποιήσει γλωσσικά όλο το έθνος, όταν τα αρβανίτικα είχαν μεγάλη εξάπλωση ιδιαίτερα στην περιοχή της Πίνδου. Ήταν πρωτοπόρος για τις εθνικές και πατριωτικές αρχές και πρακτικές μεθόδους της αυτοδιοίκησης που θα πρέπει να ακολουθούνται από άρχοντες και αρχόμενους.

Στις «Διδαχές» του αναφέρεται στις οικογενειακές σχέσεις στο οικογενειακό δίκαιο, στην ανατροφή των παιδιών, στην ισοκατανομή του πλούτου, στην αξία της τίμιας εργασίας, στην κοινωνική δικαιοσύνη, στο σεβασμό της αργίας της Κυριακής την οποία επιχειρούσαν να καταργήσουν οι έμποροι Εβραίοι, την δίκαιη φορολογία, την αποφυγή φυλετικών διακρίσεων, την αποφυγή της πολυτέλειας, δίδοντας έμφαση στην εντολή της αγάπης προς τον Θεό και τον συνάνθρωπο. Η γεωργία αναπτύχθηκε, αφού με τις προτροπές του χιλιάδες άγρια δένδρα εμβολιάστηκαν και μετατράπησαν σε καρποφόρα. Η εθνικοπολιτική του διδασκαλία αναφέρεται στην απελευθέρωση του Γένους, σε μέλλον προσώπων και πόλεων, όλης της ανθρωπότητας και σε εφευρέσεις.

Συμπέρασμα. Δίκαια ονομάστηκε: «ο μεγαλύτερος μετά την άλωση Έλληνας» και πατέρας του νεοελληνικού Έθνους, πρότυπο νεοελληνικού ήθους και αναστηλωτής της αυθεντικής ελληνορθόδοξης καταγωγής μας. Ο Αιτωλός υπήρξε διδάσκαλος και φωτιστής του Γένους, εθνομάρτυρας και άγιος της Εκκλησίας. Καμιά μά καμία προσωπικότητα των χρόνων της σκαβιάς και της δουλείας δεν έχει απασχολήσει τόσο πολύ τόσο την επιστήμη, όσο και τη λογοτεχνία, όσο ο Πατροκοσμάς. Ανήκει στις φωτισμένες μορφές, που προετοίμασαν το Γένος για την παλιγγενεσία του και την εθνεργεσία του. Το Γένος μας απέδειξε ότι δεν ήταν κάποιοι αγράμματοι και γυμνοί σκλάβοι όπως μας έχουν χαρακτηρίσει ενίοτε κάποιες σκοτεινές αντίχριστες δυνάμεις. Η εμφάνιση του Αιτωλού συνέπεσε στον 18ο αιώνα όπου συντελείται η ανασυγκρότηση του ελληνορθόδοξου πολιτισμού σε όλους τους τομείς και πού ιδιαίτερα σήμερα σε εποχή πνευματικής και ηθικής κρίσης, μας καλεί να αναθαρρήσουμε, να ανατρέξουμε στα διδάγματά του, που μας κληροδότησε ως αιώνια μνημεία πολιτισμού, γνώσης και εθνικής υπερηφάνειας.

Βιβλιογραφία:

1.       Δεληδήμου Ειρηναίου (αρχιμ.), εισήγηση στο συνέδριο με θέμα: «Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός και οι θεολογικές αρχές του έργου του. Μια Επέτειος: 1714-2014», που έγινε στις 14-15 Νοεμβρίου 2014 στην Ιερά Μονή Βλατάδων Θεσσαλονίκης, βλ. http://blogs.auth.gr/moschosg/2014/11/18/π-ειρηναίος-δεληδήμος-έρευνα-σε-διδαχ/

2.       Επιστημονική Ημερίδα Ι.Μ. Γόρτυνος & Μεγαλουπόλεως, με θέμα «Κοσμάς ο Αιτωλός και Χριστοφόρος ο Παπουλάκος: Οι εθνομάρτυρες και προστάτες της Ρωμηοσύνης». Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε την Κυριακή, 28 Σεπτεμβρίου 2014, στον Ιερό Ενοριακό Ναό Κοιμήσεως Θεοτόκου Τροπαίων, βλ. http://www.romfea.gr/diafora-ekklisiastika/27110-2014-10-03-07-51-04

3.       Επιστημονικό Συνέδριο Θεσσαλονίκη, Δεκ. 2014, με θέμα: «Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός: Ο Αγιορείτης φωτιστής του Γένους», βλ. http://blogs.auth.gr/moschosg/2014/12/01/επιστημονικό-συνέδριο-με-θέμα-άγιος/

4.       Εφημερίδα Δημοκρατία, πρβλ. http://www.dimokratianews.gr/content/10278/αθωνιάδα-η-σχολή-των-αγίων «Ο διευθυντής της σχολής Αλέξιος Παναγόπουλος, μιλώντας στην «κυριακάτικη δημοκρατία», αναφέρει ότι το όραμα των ανθρώπων της σχολής είναι η ανωτατοποίησή της. Για τον σκοπό αυτό οι τελειόφοιτοι μαζί με τη διοίκηση κοινοποίησαν ένα έγγραφο στις Ιερές Μονές ζητώντας την υποστήριξή τους για την αναβάθμιση της Αθωνιάδας. «Υπάρχουν τρεις τρόποι» λέει ο κ. Παναγόπουλος. «Είτε να γίνει ιδιωτικό ΑΕΙ είτε να αποκτήσει συνεργασία με ξένο φορέα ή η ανωτατοποίηση να γίνει από το υπουργείο Παιδείας». Η πρόταση αναφέρει τρείς ειδικότητες πανεπιστημιακού επιπέδου που θα μπορούσαν να δημιουργηθούν: Συντήρησης Έργων Τέχνης, Μουσικολογίας - Χειρογράφων και Θεολογίας». Δυστυχώς η προσπάθειά μου απέτυχε, για την ιστορία η ενημέρωση!

5.       Ζήσης Θεόδωρος (πρωτ.), «Διδαχές του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού», πρβλ. http://thriskeftika.blogspot.gr/2014/11/blog-post_36.html

6.       Ιερατική Ημερίδα της Μητρόπολης Αιτωλίας & Ακαρνανίας, Οκτώβριο 2014, http://www.dogma.gr/default.php?pname=Article&art_id=6803&catid=6

7.       Καντιώτης Αυγουστίνος (μητρ.), Κοσμάς ο αιτωλός, 29η έκδοση 2008. Αθήναι, πρβλ. http://www.augoustinos-kantiotis.gr/?p=14773

8.       Kitromilides, Paschalis M. (2013). Enlightenment and Revolution: The Making of Modern Greece. Harvard: Harvard University Press, πρβλ. http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674725058

9.       Κτενάς, Χ. (1930), Η σύγχρονος Αθωνιάς και οι εν αυτή διδάξαντες από του 1845-1916, Αθήνα: Αλευρόπουλος.

10.   Μεταλληνού Γεωργίου (πρωτ.), «Η ζωή του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού», του ιδίου: Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός και ο οραματισμός του για το ελληνικό έθνος, στην εκδήλωση της ΠΟΕ (12/10/2014), βλ. http://www.diakonima.gr/2014/10/22/άγιος-κοσμάς-ο-αιτωλός-και-ο-οραματισμ/

11.   Μενούνου Ιωάν., «Ο Πάτερ Κοσμάς ο Αιτωλός», βλ.  http://www.biblionet.gr/book/121058/Μενούνος,_Ιωάννης_Β./Ο_Πάτερ_Κοσμάς_ο_Αιτωλός

12.   Μωϋσέως Μοναχού Αγιορείτου, «Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός - Αφιέρωμα», «Οι Άγιοι του Αγίου Όρους». Ιερόν Ησυχαστήριον Παντοκράτορος, βλ. http://www.impantokratoros.gr/41F01526.el.aspx

4.       Παναγόπουλος Αλέξιος, Κοσμάς Φλαμιάτος & Παπουλάκος, Αθήνα 2009.

5.       Παναγόπουλος Δημήτριος – Ομιλία στην εορτή του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού, http://orthodoxathemata.blogspot.gr/2013/03/blog-post_8362.html

6.       Παπακωνσταντίνου Μ., Κοσμήτορα της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ στο συνέδριο με θέμα: «Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός και οι θεολογικές αρχές του έργου του. Μια Επέτειος: 1714-2014», που έγινε στις 14-15 Νοεμβρίου 2014 στην Ιερά Μονή Βλατάδων Θεσσαλονίκης, βλ. http://blogs.auth.gr/moschosg/2014/11/16/καθηγητής-μιλτιάδης-κωνσταντίνου-άγ/

7.       Πορίσματα 29ου Παιδαγωγικού Συνεδρίου της Χριστιανικής Εστίας Πατρών, βλ. http://thriskeftika.blogspot.gr/2014/02/29.html

8.       Ρούνης, Ε. (1966), Προσφορά αρετής και παιδείας (1749-1953), στο: Επετηρίς Αθωνιάδος Σχολής επί τη συμπληρώσει δωδεκαετίας από της επαναλειτουργίας αυτής. Αθήνα: Αστήρ, σ.σ. 244-250.

9.       Σάκκος Στέργιος, «Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός - Προφητείες», βλ. http://www.agioskosmas.gr/sindesmos.asp?isue=40&artid=3623

10.   2014 - Έτος Αγίου Κοσμά του Αιτωλού - Συνέδριο αφιερωμένο στον Άγιο - Ομιλία Γερ. Σιάσος καθηγητής (Αγρίνιο ομιλία), πρβλ. http://www.agrinionews.gr/2014έτος-αγίου-κοσμά-του-αιτωλού/

11.   Τσάκωνας, Δ. (1966), Αθωνιάς και ασκητεία, στο: Επετηρίς Αθωνιάδος Σχολής επί τη συμπληρώσει δωδεκαετίας από της επαναλειτουργίας αυτής. Αθήνα: Αστήρ, σ.σ. 251-253.

12.   Πρβλ. ηλεκτρονική ανάρτηση πού αποτελεί μέρος εργασίας με τίτλο: Η διαπολιτισμική διάσταση στο έργο της Αθωνιάδας Εκκλησιαστικής Ακαδημίας των: Καδιγιαννόπουλος Γεώργιος, Καθηγητής Οικιακής Οικονομίας, M.Sc στη Βιώσιμη Ανάπτυξη, Διδάκτορας ΠΤΔΕ Πανεπιστημίου Ιωαννίνων - Μορφίδης Κωνσταντίνος, Καθηγητής Αγγλικής Φιλολογίας, M.Α στη Μετάφραση-Πανταζέλου Ελένη, Φυσικός, M.Sc στη Φυσική, πρβλ. http://www.pemptousia.gr/2014/11/83198/

---

[1] Ομιλία εισήγηση http://ahepapatras.blogspot.gr στην Επιστημονική Ημερίδα διοργάνωση υπό του Δήμου Δύμης στην Κάτω Αχαϊα, 7-12-2014. http://dimosdymaion.eu/2014/12/04/ημερίδα-για-τα-300-χρόνια-από-τη-γέννηση-τ/ C.V.: Ο συμπολίτης αχαιός, συγγραφέας καθηγητής Αλέξιος Παναγόπουλος του Παναγιώτη είναι μέλος της εταιρείας λογοτεχνών ν.δ. ελλάδος από το 1996 έχει κάνει ομιλίες τόσο στην Δημοτική Βιβλιοθήκη Πατρών όσο και στην Διακίδειο Σχολή Λαού Πατρών, καθώς και σε αίθουσες του Δήμου Δύμης κάποιες φορές. Έχει βραβευθεί από την Εταιρεία Αχαϊκών Μελετών για βιβλία του και άρθρα για την Αχαϊα. Ακαδημαϊκοί τίτλοι: Είναι πτυχιούχος του τμήματος Νομικής του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου της Βοσνίας, κάτοχος Μάστερ της Νομικής του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου και Διδάκτωρ των Πολιτικών Επιστημών του ίδιου Πανεπιστημίου. Επίσης είναι πτυχιούχος της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Βελιγραδίου, Διδάκτωρ της Θεολογίας του Πανεπιστημίου Σεράγεβο και Διπλωματούχος Υφηγητής Νόβι Σάντ. Το συγγραφικό του έργο είναι αρκετά μεγάλο και συναποτελείται από βιβλία περίπου 40 σαράντα με θέματα ιστορίας, πολιτισμού, θεολογίας και πολιτειολογίας. Επιπλέον έχει περίπου 10 βιβλία σε μεταφράσεις από την Σερβική. Τα άρθρα του και οι ανακοινώσεις του βρίσκονται σε πολλές γλώσσες. Ακαδημαϊκές διακρίσεις: Κοσμήτωρ της Σχολής Ελληνικών Σπουδών του Ελληνικού Κολλεγίου Αγίου Γρηγορίου της Κεντρικής Αμερικής. Επιστημονικός συνεργάτης καθηγητής της Θεολογικής Σχολής Νόβι Σάντ, της Σχολής Μέναντζμεντ Διοίκησης του Βελιγραδίου, της Σχολής Κρατικών και Ευρωπαϊκών Σπουδών Μαυροβουνίου. Διετέλεσε διευθυντής σχολάρχης Αθωνιάδος Σχολής Αγίου Όρους, στην οποια φοίτησε ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός. Υπήρξε Υπότροφος: της Ελλάδας από το Ι.Κ.Υ. σε διεθνείς επιστημονικές ανταλλαγές, της Γερμανικής Ακαδημίας Επιστημών DAAD στο Παν/μιο του Μονάχου, της Κυβέρνησης της Σερβίας στην Νομική Σχολή Βελιγραδίου, του Παν/μίου της Βαρσοβίας στην Σχολή Ελληνικού Πολιτισμού, του Ορθόδοξου Κέντρου στο Σάμπεζύ Γενεύης, του Καθολικού Κολλεγίου της Βιέννης. Έχει κληθεί να κάνει εισηγήσεις σε υποψήφιους διδάκτορες στην Ακαδημία Μόσχας. Επικοινωνία: alexpan1@hotmail.com  τηλ. 6948-629530.

[2] Βλέπουμε πόσο εύκολα και πόσο άδικα μπορεί κάποιος να κατηγορηθεί, να συκοφαντηθεί και να τιμωρηθεί, γι’ αυτό και έλεγε ο προφητάναξ φύλαξον με από συκοφαντίας ανθρώπων και φυλάξω τας εντολάς σου!

[3] Ως γνωστόν τότε οι παλαιές πρώτες εγκαταστάσεις ήταν στη μονή Βατοπεδίου, τα ερείπια φαίνονται και σήμερα και θα ήταν ευχής έργον η Ι.Μ. Βατοπαιδίου ανακαινίσει αυτό το ερείπιο και ξανά ιδρύσει εκεί Ακαδημία στα πλαίσια της Ρωσικής Ακαδημίας.

[4] Πρβλ. όπου έχω δημοσιεύσει σχετικό άρθρο για τον Νεόφυτο στο περιοδικό: Αχαϊκά. Μετά την σύντομη παραίτηση του λόγιου Νεόφυτου Καυσοκαλυβίτου εξ΄εβραίων εκ Πατρών, το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 1752, διορίζει σχολάρχη τον αρχιμανδρίτη του Παναγίου Τάφου τον Αγάπιο, ο οποίος, ερχόμενος να αναλάβει τα καθήκοντά του, σφαγιάστηκε από τους Τούρκους στις 18 Αυγούστου 1752 στην περιοχή της Θέρμης έξω από την Θεσσαλονίκη. Την άνοιξη του 1753 ορίζεται ως σχολάρχης ο Ευγένιος Βούλγαρης (ο οποιος αργότερα θα καταφύγει στην Ρωσία). Η Σχολή πέρασε διακιμάνσεις σε εναλλαγές σε πρόσωπα διευθυντών σχολαρχών σε τμήματα της ιστορίας της όσο και σε κτηριακές μετακινήσεις αργότερα.

[5] Πρβλ. γιά τον μέγα λογά Ηλία Μηνιάτη όπου έχω δημοσιεύσει στο περιοδικό: Αχαϊκά, την ομιλία που είχα κάνει στην Δημοτική Βιβλιοθήκη Πατρών στα πλαίσια ομιλιών της Εταιρείας Λογοτεχνών ν.δ. Ελλάδος.

[6] Πράξ. ε' 29.

[7] Βλ. πολύ επίκαιρα: Αρσενίου Κομπούγια (αρχιμ.), Αντίχριστος και Αντίχριστοι, Αθήναι, 1982. Πρβλ. του ιδίου, Αντίχριστος και Ορθόδοξος Χιλιασμός διά μέσου των αιώνων. Θα γίνουν οι εβραίοι χριστιανοί; Αθήναι 2005. Πρβλ. Αλεξίου Π.Παναγόπουλου, Ηθική, εσχατολογία, προφητολογία κατά το γέροντα Αρσένιο, Αθήνα, 2010.

[8] Εβρ. ιγ' 14.

[9] Πρβλ. «άρχοντα Ρώς, Μοσόχ και Θοβέλ», Ιεζεκιήλ 38, 2. Ο Ιεζεκιήλ ονομάζει «Γώγ» αυτόν τον μονάρχη, αποκαλεί τη Χώρα του «Μαγώγ», τον λέγει άρχοντα Ρώς. Τα ονόματα των αρχαίων αυτων λαών που μνημονεύονται στο βιβλικό κείμενο ως «πίνακα των εθνών», υπάρχουν στην Γένεση 10 1-2. Εδώ οι αρχαίοι αυτοι λαοί αναφέρονται με εξαίρεση τους Ρώς, ως απόγονοι του Νώε μέσω του γιού του Ιάφεθ (Γεν. 10, 1), ο Μαγώγ είναι ο δεύτερος γιός του Ιάφεθ, ο Θοβέλ ο πέμπτος γιός και ο Μοσόχ ο έκτος γιός. Η αρχαιολογική σκαπάνη έχει πιστοποίηση την ιστορικότητα των φυλών αυτων. Ο ιστορικός Ηρόδοτος (5^ο π.Χ.) μνημονεύει με αλλοιωμένα τα ονόματα, τους Μοσόχ, ως Μοσχοβίτες που ζούσαν στην εποχή του στα μέρη του Πόντου και τη βόρειο Μ. Ασία. Ο Ιουδαίος ιστορικός Ιώσηπος (1^ο μ.Χ), ονομάζει τους Μοσχοβίτες και Θοβελίτες, ότι θυμίζουν τις αρχαίες φυλές Μοσόχ και Θοβέλ, για να προσθέσει ότι Μαγώγ είναι αυτοι πού οι Έλληνες ονομάζουν Σκύθες και που κατοικούσαν πέρα από τον Καύκασο. Ο εβραϊστής Wilhelm Gesenius, D. D., Hebrew and English Lexicon, αναφέρει ότι το όνομα Μόσχα είναι από τους Μοσέχ και από τους Θοβέλ τα μέρη της Κριμαίας και Μαύρης Θάλασσας. Το όνομα Ρώς από τον Ιεζεκιήλ αναφέρεται στους κατοίκους της Σκυθίας και θα έλθει από το βορρά (Ιεζεκιήλ 38, 6-15, κεφ. 39, 2). Σε μια επιδρομή κατά του Ισραήλ (Δανιήλ 11, 40),  σύμμαχοι των Ρώς (βασιλεύς βορρά) θα είναι ίσως και το Ιράν-Περσία και κάποια αραβο-αφρικανικά κράτη (βασιλεύς Νότου μέσω και της Αιγύπτου). Στην Αποκάλυψη γίνεται λόγος και για τον καταστροφικό θερμοπυρηνικό πόλεμο του Αρμαγεδώνα «πύρ και καπνός και θείον» στον οποίο θα λάβει μέρος η Κίνα (Αποκ. 16, 12 και 9, 16). Πρβλ. Hal Lindsey, The Late Great Planet Earth, 1971 by Zondervan Publishing House, Grand Rapids Michigan, U.S.A.

[10] Πρβλ. Αυγουστίνος Καντιώτης (μητρ.), Κοσμάς ο Αιτωλός, Αθήναι 2008.

[11] Βλ. Αλέξιου Π.Παναγόπουλου, Οι εσχατολογικές διαστάσεις της παιδαγωγίας κατά τον Ιω. Χρυσόστομο, Θεσσαλονίκη 2009, β’ έκδ., (διδακτορική διατριβή, υπό την εποπτεία μητροπ. καθηγ. Αμφιλοχίου Ράντοβιτς, Παν/μιο Αν. Σεράγεβο). Όπου γίνεται ερμηνευτική προσέγγιση εσχατολογικών χωρίων τόσο αγιογραφικών όσο και πατερικών και της βυζαντινής γραμματείας σε αντιπαράθεση με την σύγχρονη επικαιρότητα.

ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΟΥ δ. ΣΟΦΙΑΣ ΚΑΥΚΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΚΑΤΩ ΑΧΑΪΑ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΑ 300 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΕΓΕΡΤΗ ΑΓΙΟΥ ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑ

ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΤΟΥ

 

Μετά την οριστική πτώση τού Βυζαντινού Κράτους στα χέρια των Οθωμανών, αρχίζει μία νέα περίοδος ολοένα αυξανόμενης παρακμής και σκοταδισμού, που μπορούμε να παραλληλίσουμε με το δυτικό Μεσαίωνα. Σταδιακά, το μεγαλείο τού βυζαντινού ιδεώδους, το οποίο ήδη πριν την Άλωση είχε αρχίσει να φθίνει, παραγκωνίζεται ολοσχερώς. Οι υπόδουλοι ραγιάδες ενώ στην αρχή προσπαθούν να κρατήσουν την πίστη, τη γλώσσα και την εθνική τους υπόσταση, με την πάροδο των χρόνων δεν καταφέρνουν να διατηρήσουν ανέπαφη τη θρησκευτική και εθνική τους ταυτότητα.

Οι βίαιοι εξισλαμισμοί και το αιμοσταγές παιδομάζωμα, εξαναγκάζουν χριστιανικούς πληθυσμούς σε πλήρη αλλοίωση τού εθνικού τους χαρακτήρα. Ακόμη, κάτω από την τουρκική διοίκηση, οι χριστιανικοί εντόπιοι πληθυσμοί, ζουν αποκομμένοι, χωρίς ιδιαίτερη επαφή με τούς Τούρκους αλλά και μεταξύ τους. Απομονώνονται και ελλείψει εκπαίδευσης και θρησκευτικής ζωής, εκβαρβαρίζονται άλλοτε σε μικρότερο και άλλοτε σε μεγαλύτερο βαθμό. 

Βεβαίως, υπάρχουν εν μέσω Τουρκοκρατίας, προσωπικότητες όπως ο Ηλίας Μηνιάτης ή ο Νικηφόρος Θεοτόκης και άλλοι, οι οποίοι προσπαθούν να εμφυσήσουν στους σκλαβωμένους Ρωμηούς την ευαγγελική διδασκαλία και το εθνικό φρόνημα, ωστόσο ο λόγος τους δεν κατορθώνει να φτάσει στις πλατιές μάζες λαού, που ζει σε συνθήκες ηθικής κατάπτωσης, κυριευμένος από δεισιδαιμονίες, χωρίς καμμία επίγνωση τής εθνικής του ταυτότητας, κι έχοντας ξεχάσει να θρησκεύει.

Η ελληνική γλώσσα πλήττεται έντονα όπως είναι φυσικό, διότι λόγω των εξισλαμισμών και τής χρήσης τής τουρκικής γλώσσας από την κρατική διοίκηση, οι περιχαρακωμένοι ραγιάδες τής επαρχίας συνηθίζουν να μιλούν χρησιμοποιώντας διάφορες ντοπιολαλιές όπως τη βλάχικη ή την αρβανίτικη διάλεκτο, γεγονός το οποίο θα ακολουθεί για πολύ καιρό τις διάφορες περιοχές τής χώρας μας, ακόμη και μετά την ίδρυση τού ελληνικού κράτους. Όπως θαυμάσια μας το δίνει στο θεατρικό έργο ‘’Βαβυλωνία’’ ο Δημήτριος Βυζάντιος στις αρχές τού 19^ου αιώνος.

Δύο σπουδαία γεγονότα τα οποία εδραίωσαν την τουρκική κυριαρχία και συνέβαλαν στην ακόμη βαθύτερη παρακμή και κυριολεκτική συντριβή κάθε ελπίδας των ραγιάδων για ελευθερία, ήταν η κατάκτηση τής Κρήτης το 1669, όπου εξαντλήθηκε κάθε μορφή βίας και σκληρότητας έναντι των κατοίκων. Οι πρωτοφανείς εξισλαμισμοί και τα βασανιστήρια έγιναν συνήθη. Έπειτα, ο τουρκοβενετικός πόλεμος (1714-1718) όπου η Βενετοί χάνουν κάθε δικαίωμα στην Πελοπόννησο και την Κρήτη, αφήνει την τύχη των ραγιάδων εξ ολοκλήρου στους Τούρκους και ευνοεί τις συνθήκες του περαιτέρω αποκλεισμού τους. 

Φθάνουν, λοιπόν, οι σκλαβωμένοι εγχώριοι πληθυσμοί, να εξισλαμίζονται ομαδικώς και μάλιστα με τη θέλησή τους, κατά τη διάρκεια τού 17^ου, ακόμη και 18^ου αι., αν και το παιδομάζωμα είχε καταργηθεί οριστικά από το σουλτάνο Μεχμέτ τον Δ’ στα 1670. Η επιλογή να ασπαστούν το Κοράνι, έρχεται ως επιστέγασμα αφ’ ενός τής έλλειψης εθνικού φρονήματος, και αφ’ ετέρου των εξαντλητικών φόρων στους οποίους δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν. Αβάστακτοι, αν σκεφτούμε πως στα τέλη του 18^ου αι. (1776) ανέρχονται σε 18 ειδών διαφορετικούς φόρους. Ουσιαστικά, οι ομαδικοί εξισλαμισμοί αναχαιτίζονται μετά τη συνθήκη τού Κιουτσούκ Καϊναρτζή στα 1774, χωρίς αυτό να σημαίνει την οριστική παύση τους σε Ήπειρο και Αλβανία.

Παρ’ όλ’ αυτά, υπάρχουν πόλεις που συγκεντρώνουν πλούτο και πολιτισμική άνθιση. Είναι πόλεις, οι οποίες αποτελούν κέντρα εμπορίου και έχουν μεγάλη πληθυσμιακή αύξηση. Όπως τα Γιάννενα, η Θεσσαλονίκη, η Φιλιππούπολη και άλλες πόλεις στη Θεσσαλία. Όμως, ουσιαστικά δεν δύνανται να οικοδομήσουν κάτι καλό και στέρεο για τις υπόλοιπες επαρχίες που ζουν σε πρωτόγονη πνευματική κατάσταση.

Σε μια τέτοια λοιπόν περιοχή, άγρια και απομονωμένη, με λιγοστούς κατοίκους και εκτεταμένα τα σημάδια τής παρακμής, γεννήθηκε ο Άγιος Κοσμάς ο επονομαζόμενος Αιτωλός. Περιοχή αποκομμένη, δύσβατη, όπου οι ληστείες είχαν γίνει καθεστώς, και όπου οι άνθρωποι είχαν λησμονήσει τις ρίζες με το παρελθόν. Απόρροια αυτής τής ηθικοπνευματικής κατάπτωσης, όπως και στα άλλα μέρη -ιδίως τα ορεινά-, ήταν η έλλειψη σχολείων για την εκπαίδευση των ελληνόπουλων, αλλά και ιερέων για την τέλεση των θρησκευτικών καθηκόντων. 

  

Σημαντική προσπάθεια για την εκπαίδευση, είχε γίνει από τον Ευγένιο Γιαννούλη στα 1662, οπότε συστάθηκε σχολείο στο μοναστήρι τής Αγίας Παρασκευής των Μεγάλων Βρανιανών. Εκεί φοίτησαν πολλοί νέοι από τα γύρω χωριά, όμως η γενική κατάσταση του τόπου δεν άλλαξε.

Σύμφωνα με περιηγητές τής εποχής, ο αριθμός των κατοίκων ήταν πολύ μικρός σε όλη την περιοχή της Αιτωλίας και Ακαρνανίας, και οι εδαφικές και κλιματολογικές συνθήκες τόσο αφιλόξενες, που η απομόνωση της συνεχίστηκε μέχρι το 1860. Όσον αφορά στη θρησκευτικότητα των εντοπίων, αυτή είναι εμφανής στο γεγονός πως πολλά παιδιά έμεναν αβάφτιστα και πολλοί άνθρωποι πέθαιναν αβάφτιστοι και χωρίς θρησκευτική εξόδιο τελετή.

Μέσα σε αυτήν την πραγματικότητα, γεννήθηκε ο Κοσμάς, κατά κόσμον Κωνσταντίνος Δημητρίου, εν έτει 1714, σε ένα χωριό τής τότε επαρχίας Αποκούρου στην Αιτωλία. Πολλές γνώμες έχουν διατυπωθεί σχετικά με το ποιο χωριό είναι η ιδιαίτερη πατρίδα τού Αγίου. Ωστόσο, βασιζόμενοι στη χειρόγραφη μαρτυρία τού αδερφού του Χρυσάνθου, μπορούμε να τοποθετήσουμε την καταγωγή του στο χωριό Ταξιάρχης, όπου σώζεται μάλιστα το σπίτι που γεννήθηκε. 

Μέχρι τα είκοσι χρόνια του, ο Άγιος φαίνεται να έμενε στο χωριό του, ασχολούμενος με γεωργικές και χειροτεχνικές εργασίες μαζύ με τους γονείς του. Από μικρός έδειχνε ιδιαίτερη αγάπη για τα γράμματα, όμως στα είκοσί του χρόνια πήρε την απόφαση να σπουδάσει στο σχολείο τής Αγίας Παρασκευής. Εκεί πήρε και μαθήματα πρακτικής ιατρικής που τού χρησίμευσαν αργότερα. Στη συνέχεια διορίστηκε δάσκαλος στο χωριό Λομποτινά. Μόλις έμαθε πως δημιουργήθηκε η Αθωνιάδα Ακαδημία το 1743, έσπευσε να μαθητεύσει στο πλευρό σπουδαίων δασκάλων όπως ο Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης, ο Παναγιώτης Παλαμάς και ο Ευγένιος Βούλγαρις, με τον οποίο συνδέθηκε στενά, συμμεριζόμενος το όραμά του για πνευματική και ηθική αναγέννηση τής εθνότητας. Στην Αθωνιάδα παρακολούθησε φιλολογικά, φιλοσοφικά, θεολογικά και φυσικών επιστημών μαθήματα, αλλά κυρίως επιδόθηκε στη μελέτη τού Ευαγγελίου και των Γραφών.

Μετά τις έριδες τού 1758 που αναστάτωσαν τη σχολή, ο Κοσμάς αποσύρθηκε στη Μονή Φιλοθέου. Εκάρη μοναχός το επόμενο έτος (1759) και εν συνεχεία χειροτονήθηκε πρεσβύτερος – ιερομόναχος παίρνοντας το όνομα Κοσμάς. Ήθελε να γίνει ιεροκήρυκας για να μπορέσει να διδάξει στον αμαθή λαό, όλα όσα ήσαν απαραίτητα για την αναμόρφωσή του. Αποφάσισε να πάει στην Κωνσταντινούπολη, όπου βρισκόταν ο αδερφός του Χρύσανθος -δάσκαλος των παιδιών τού Σούτσου, με διασυνδέσεις στο Πατριαρχείο-, για να λάβει επισήμως άδεια κηρύγματος από το ρωσόφιλο Πατριάρχη Σεραφείμ Β’. Η άδεια τού δόθηκε με προθυμία και ο Κοσμάς ξεκίνησε να οργώνει με τα πόδια, χωρίς μέσο μεταφοράς ή χρήματα, όλη την ηπειρωτική Ελλάδα και τα Επτάνησα.

Πραγματοποίησε συνολικά τέσσερις περιοδείες, από το 1760 έως το μαρτυρικό του θάνατο το 1779. Η πρώτη περιοδεία του διαρκεί τρία χρόνια, από το 1760 έως το 1763. Σε αυτό το διάστημα επισκέπτεται τη Θράκη, τη Μακεδονία και την Αιτωλία. Η δεύτερη περιοδεία διαρκεί έντεκα χρόνια, έως το 1774, με επίσκεψη ξανά σε Θράκη και Μακεδονία, Πελοπόννησο, Ήπειρο, Στερεά και Νησιά Ιονίου και Αιγαίου. Από το 1775 έως το 1777, ο Άγιος περιοδεύει για τρίτη φορά, περνώντας από περιοχές τής Μακεδονίας, Θεσσαλίας, Δωδεκανήσων, Ηπείρου και Ιονίων νήσων. Τέταρτη και τελευταία περιοδεία ήταν στην Ήπειρο και Αλβανία από το 1777 έως το 1779. Στα 1775, ο Κοσμάς έρχεται για λίγο στο Άγιο Όρος, κηρύττοντας στους μοναχούς. Ο βίος τον οποίων ποτέ δεν ήλκυσε τον ίδιο, διότι τούς έβρισκε  απαθείς προς τα κοινωνικά προβλήματα. Ζούσαν απορροφημένοι μόνο στα θρησκευτικά τους καθήκοντα, απόρροια τής Τουρκοκρατίας  άλλως τε. Ουδείς αμύνεται ή ηγείται μιας νέας προοδευτικής κίνησης.

Διαπερνώντας πολλές περιοχές, κάποιες εξ αυτών δύο ή τρεις φορές, ο Άγιος Κοσμάς κήρυττε στα πλήθη, με πύρινη γλώσσα, συγκινώντας και προκαλώντας το εθνικό αίσθημα που είχε υπνωθεί για αιώνες. Μιλούσε σε απλή, δημοτική γλώσσα και γινόταν κατανοητός από όλους. Στους λόγους του συμβούλευε τούς ανθρώπους να έχουν αγάπη, ομόνοια, ανιδιοτέλεια και στηλίτευε εντόνως τούς εξισλαμισμούς. Κήρυττε τη δικαιοσύνη, την ισότητα ανάμεσα στα δύο φύλα –κάτι πρωτοποριακό για την εποχή του-, πολεμούσε την τοκογλυφία, που ήταν σωστή μάστιγα τότε, και με φανατισμό επέμενε στην καθιέρωση της Κυριακής αργίας. Αυτό μάλιστα, συνέβαλε στο μίσος των Εβραίων εναντίον του, καθώς τούς απαγόρευε να κάνουν τα παζάρια τους την Κυριακή. Στα Επτάνησα κατηγορείται από Εβραίους, Βενετούς και ντόπιους άρχοντες σαν αιρετικός, στη Ζάκυνθο μάλιστα κακοποιείται σωματικώς ώσπου απελαύνεται.

Το αναμορφωτικό του σχέδιο μολαταύτα δε σταματά. Η περίθαλψη των φτωχών και των ορφανών, η επιταγή να μιλούν όλοι την ελληνική και όχι τις διάφορες διαλέκτους, αλλά και το ηθικό και κοινωνικό περιεχόμενο των Διδαχών του, δεν αφήνουν περιθώριο αμφισβήτησης τής πρωτοποριακής του διάθεσης. Σκοπός του παραμένει πάντα η εθνική έγερση, αλλά για να την πετύχει, ξέρει πως πρέπει να θέσει τις πνευματικές και ηθικές βάσεις στο ακροατήριό του. Για τον Πατροκοσμά, υπάρχει συγκερασμός ελληνισμού και ορθοδοξίας. Αν και διαφοροποιείται με τους δασκάλους του στην Αθωνιάδα, λόγω τής εμμονής του στη δημοτική γλώσσα και της απόρριψης του αρχαιοελληνικού ιδεώδους, εν τούτοις ο σκοπός του είναι πάντα κοινός με τού Ευγένιου Βούλγαρι. Η σύσταση τού νεοελληνικού κράτους .

Θεωρεί τη μόρφωση θεμέλιο λίθο της εθνικής αφύπνισης. Ο ίδιος είχε βαθειά μόρφωση, όχι βέβαια επιστημονική κατάρτιση. Η κλασσική παιδεία τής αρχαιότητας, είναι  κατά τη γνώμη του ανίκανη να διαπαιδαγωγήσει το λαό. Περιοδεύοντας και αντικρίζοντας την πρωτόγονη αγριότητα τού λαού, πείθεται ότι δεν υπάρχει σχέση με τούς αρχαίους Έλληνες. Λέει πως «Τα κακά θά ‘ρθουν απ’ τούς διαβασμένους». Και πολλάκις αυτή η έκφραση έχει παρεξηγηθεί. Τι εννοεί όμως; Στρέφεται κατά των σχολαστικών που εμμένουν σε μια γλώσσα ακατανόητη, αλλά και όσων προσπαθούν να δώσουν μία παιδεία ξένη στα ελληνόπουλα, που θα αποβεί από άχρηστη έως και επικίνδυνη για το μέλλον τής πατρίδας. Θεμελιώνει σχολεία, τα οποία λειτουργούν με έσοδα Μονών, Ναών και Κοινοτήτων. Μέχρι το θάνατό του τον Αύγουστο τού 1779, τα σχολεία που είχε ιδρύσει ανέρχονται στα 247, κατ’ άλλους είναι 300 και κατ’ άλλους 1000! Ποτέ δε ζητούσε χρήματα για το έργο του, όταν όμως κάποιος προσέφερε ένα ποσό, το διέθετε αμέσως για κατασκευή σχολείου ή αγορά κολυμβήθρας. Όσον αφορά την εύρυθμη λειτουργία των σχολείων αυτών, έδινε τη δημοκρατική ευκαιρία τής συμμετοχής στην ευθύνη για τη φροντίδα τους, σε επιτροπές συσταθείσες από το λαό. Είναι κι αυτό μάλιστα μία βοήθεια να αναπτερωθεί το ηθικό των υποδούλων μιας και λόγω τής υποτέλειας νιώθουν μειονεκτικά.

Απ’ όπου περνά ο Άγιος Κοσμάς, στήνει ένα σταυρό, σημάδι τής επισκέψεώς του, ανεβαίνει σε ένα σκαμνάκι και τα πλήθη συρρέουν για να τον ακούσουν. Τούς ελκύει με τη σαφήνεια τού λόγου του, την ευρύτητα των οραματισμών του, εμπνέει με την αγωνιστικότητα του, και με την αγάπη του για το Θεό, το συνάνθρωπο και την πατρίδα, γίνεται φορέας τής χριστιανικής αναγέννησης. Όμως πολλές είναι οι φορές που στο ακροατήριο βρίσκονται κατάσκοποι που τον παρακολουθούν. Τότε τα λόγια του γίνονται διφορούμενα και μοιάζουν με προφητείες. Δε σταματά στιγμή να μαγνητίζει τούς υπόδουλους, ακόμη και με την ίδια τη στάση ζωής του, χωρίς ψιμύθια, υποκρισία, θέτοντας τον εαυτό του σ’ ένα σωρό κινδύνους και κακουχίες, αλλά μη εγκαταλείποντας ούτε κατά διάνοια το έργο του. Τα υλικά αγαθά τον αφήνουν ασυγκίνητο˙ το ίδιο προτρέπει και το ακροατήριο του, να τα περιφρονεί και να ενδιαφέρεται μόνο για τα πνευματικά στολίδια.

Ο Pouqueville, ο οποίος περιηγήθηκε στα μέρη τής Αιτωλίας το 1815, ανέφερε για τον Κοσμά ότι είχε σπουδαία ευφράδεια λόγου, ικανότητα να θεραπεύει ασθένειες και προφητική δύναμη. Ιστορεί επίσης την αγάπη τού λαού προς το γέροντα, αλλά και το σεβασμό τού Αλή Πασά προς εκείνον. Μετά το μαρτυρικό θάνατο τού γέροντα, ο Αλής, νίκησε τον Κουρτ Πασά κι έγινε ο ίδιος Πασάς τού Μπερατίου, έχτισε ναό στον τόπο όπου μαρτύρησε ο Άγιος, κατασκεύασε ασημένια θήκη για την κάρα του, και συχνά την προσκυνούσε. Όταν οι μωαμεθανοί σκανδαλίζονταν από αυτήν την κατάσταση, έλεγε: «Φέρετέ μου ένα μουσουλμάνο σαν κι αυτό το χριστιανό και να τού φιλήσω και τα πόδια». Τόσος ήταν ο σεβασμός του για τον Άγιο Κοσμά τόσο όταν ήταν εν ζωή, αλλά και έπειτα.

Στο πέρασμα τού Πατροκοσμά από τη Βόρειο Ήπειρο και την Αλβανία το 1777, παύουν οι οικιοθελείς εξισλαμισμοί. Τους κατοίκους των περιοχών αυτών, συμβουλεύει να μιλούν την ελληνική γλώσσα, καθώς οι περισσότεροι μιλούσαν αρβανίτικα και βλάχικα. Παντού όμως συναντά την αντίδραση τού ανώτερου κλήρου, το μίσος των Εβραίων, των πλουσίων, των εμπόρων αλλά και την υποψία των Τούρκων. Στα μέρη των Ιωαννίνων, η πολεμική του έναντι των Εβραίων προκαλεί την συκοφαντία τού Αγίου, ως επαναστάτη, φιλορώσο υπονομευτή τής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ωστόσο δε συλλαμβάνεται, μετά από χρηματικό αντάλλαγμα των φίλων του στον πασά.

Συνεχίζει να κηρύττει και να καταδιώκεται –η θέληση για προσφορά μεγαλώνει μέσα του καθώς διαβλέπει το τέλος-. Οι Εβραίοι που στο παρελθόν τον είχαν κατηγορήσει μια σαν όργανο των Βενετών και μια των Ρώσων, χωρίς αποτέλεσμα, αποφασίζουν να δωροδοκήσουν με μεγάλο χρηματικό ποσό τον Κουρτ Πασά τού Μπερατίου για να τον εκτελέσει. Ο γέροντας βρίσκει καταφύγιο στο Τεπελένι, στο αρχοντικό τού Αλή Πασά, απ’ όπου αναχωρεί την επομένη για να περιοδεύσει ξανά. Στο χωριό Καλικόντασι συλλαμβάνεται και καταδικάζεται με την κατηγορία τού ξεσηκωμού των ραγιάδων σε επανάσταση κατά των Τούρκων και πως οι κάμποι έμεναν ακαλλιέργητοι, από το γεγονός ότι ο λαός άφηνε τις ασχολίες του για να τρέξει πίσω από τον Κοσμά. Βρίσκει μαρτυρικό θάνατο δι’ απαγχονισμού την 24^η Αυγούστου 1779, ημέρα Σάββατο. Το σώμα του ρίπτεται στον Άψο ποταμό, γυμνό και με πέτρα δεμένη στο λαιμό. Τρεις μέρες αργότερα βρέθηκε από έναν ιερέα ονόματι Μάρκο, ο οποίος το ενταφίασε στο Ναό των Εισοδίων στο χωριό Καλικόντασι. 

Αν και το περιεχόμενο της διδασκαλίας του παρέμενε ηθικοθρησκευτικό, συγχρόνως ο αγώνας του είχε κοινωνικό και εθνικό σκοπό. Στο διάστημα που περιόδευσε την ελληνική γη, πολέμησε την αμάθεια και νίκησε τη στασιμότητα. Έδωσε την πρώτη ώθηση για τον απελευθερωτικό αγώνα των υποδούλων, διαδραματίζοντας προπαρασκευαστικό ρόλο για την Επανάσταση τού 1821. Με τον εθνεγερτήριο λόγο του, ορθώνοντας το μικρό του ανάστημα, ξυπνά συνειδήσεις και θέτει τις βάσεις για την οριστική αναμόρφωση και εθνική ανεξαρτησία. Εκτός από την επίλυση των προβλημάτων τού καιρού του, μπολιάζει την λαϊκή ψυχή με το σθένος για περαιτέρω αγώνες. Και θα βρει ανταπόκριση, ακόμη και μετά από πολλά χρόνια, τα λόγια που έσπειρε θα φυτρώνουν. Οι αγώνες του θα δικαιώνονται.

Το ενθεγερτήριο σάλπισμα των λόγων του, έθεσε τις βάσεις για την απήχηση τής Επαναστάσεως τού 1821. Ο Κοσμάς θεωρείται δικαίως εθναπόστολος, μία εκ των σπουδαιοτέρων μορφών τής προεπαναστατικής περιόδου μαζύ με το Ρήγα Φεραίο. Τελειώνοντας με τη σκιαγράφηση τής εποχής που γέννησε τη μορφή του, συνάμα και των χρόνων δράσης του, είμαστε σε θέση να εκτιμήσουμε τη διαχρονικότητα τής προσωπικότητάς του ως αναμορφωτή, αλλά και να κατανοήσουμε το σκεπτικό του, θεωρημένο μέσα από τις ανάγκες τής εποχής του. Να εμείνουμε ωστόσο κλείνοντας, στην επιμονή τού Αγίου για χρήση τής ελληνικής γλώσσας, ως αντίδραση στο κύμα εξισλαμισμού. Σήμερα, η γλώσσα βάλλεται ανελέητα, όπως και τα περισσότερα ιδανικά για τα οποία εργάσθηκε ο Άγιος Κοσμάς. Η γλώσσα ίσως βάλλεται με τον πιο υπόγειο και δυσνόητο να τον αντιληφθούμε, τρόπο. Οι περισσότεροι, κυρίως νέοι, δεν χρησιμοποιούν τούς ελληνικούς γραμματικούς χαρακτήρες όταν γράφουν, παρά τούς λατινικούς. Οι λέξεις που σχηματίζονται ονομάζονται γκρίκλις, και σιγά σιγά τείνουν να πάρουν τη θέση τής ‘’δύσκολης’’ και ‘’πολύπλοκης’’ για πολλούς, ελληνικής γραφής. Δεν είναι απίθανο κάποτε, όταν το φαινόμενο γενικευθεί και πλέον φτάσει στο απροχώρητο, με κάποια ηλίθια νομοθεσία, όπως εκείνη που κατήργησε το πολυτονικό σύστημα γραφής, χατίρι όχι του μονοτονικού όπως λένε, αλλά τού ατονικού, να θεσπιστεί η χρήση των λατινικών χαρακτήρων στην ελληνική. Υπάρχουν θιασώτες δυστυχώς από τού νυν, και ας ελπίσουμε κάτι να αλλάξει, ώστε να μην φτάσουμε σε τέτοιο καταστροφικό σημείο. Και να αλλάξει κυρίως μέσα στις φιλοσοφικές σχολές, των οποίων το γόητρο και ο αρχιτεκτονικός νεοκλασσικισμός, έχουν χαθεί πίσω από την υπερβολικά αντιαισθητική αφισοκόλληση. Τούς αυστηρά κομματικοποιημένους φοιτητές, και συνδικαλίζοντες καθηγητές. Ορθό το αίτημα τής καλύτερης κοινωνίας, γι’ αυτήν πάλευε κι ο Πατροκοσμάς με πενιχρότερα μάλιστα μέσα, αλλά δεν θυσίαζε το ένα ιδανικό για την ανάδειξη ενός άλλου, ούτε βεβαίως έψαχνε τη λύση σε ξένες προς τις ρίζες μας αρχές, ή ακόμα ακόμα σύμβολα γραφής, λες κι εμάς ξαφνικά διεγράφη η ιστορία μας και χρειαζόμαστε ‘’ιεραποστόλους’’ εξ αλλοδαπής για να μας μάθουν γραφή!

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αναστασάκης Ι., Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός ή Πατροκοσμάς, ένας διδάσκαλος τού Γένους, Αθήνα 1980

Καντιώτης Α., Κοσμάς ο Αιτωλός, 1977

Μιχαλόπουλος Φ., Κοσμάς ο Αιτωλός, Αθήνα 1971

Πολίτης Δ., Οι κοινωνικές ιδέες τού Κοσμά Αιτωλού

Pouqueville F.C., Voyage de la Grèce

Σάθας Κ., Ιστορία τής Τουρκοκρατούμενης Ελλάδας, τ. Α’-Δ’, εκδ. Κ. Τσαούσης, Αθήνα

 

Ακούστε live  και την ομιλία στο επόμενο VIDEO

 

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ καθηγ. ΓΙΑΝΝΗ ΠΟΡΦΥΡΗ ΣΤΗΝ ΚΑΤΩ ΑΧΑΪΑ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΑ 300 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΕΓΕΡΤΗ ΑΓΙΟΥ ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑ

Ο μεγάλος διδάσκαλος του Γένους Πατροκοσμάς

ο Αιτωλός και το νόημα των διδαχών του

Εξέχουσα θέση μεταξύ των μεγάλων πνευματικών μορφών του Ελληνικού Έθνους της νεότερης Ιστορίας κατέχει ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός. Η πολυσυζητημένη και καταξιωμένη μορφή του αγίου μας Παπουλάκου, του εθναποστόλου και νεομάρτυρος της Εκκλησίας μας, είναι βαθειά χαραγμένη στην συνείδηση του ευσεβούς ελληνικού λαού. Ο διδάχος των σκλάβων δεν ήταν μόνον η γενναία μορφή που παρηγορούσε, που ενίσχυε τον σκλαβωμένο  λαό μας, αλλά κρατούσε άσβεστο τον πόθο για την ελευθερία του. Και σήμερα, εις τον αγώνα της οικονομικής και πνευματικής υποδούλωσης μας, ο λαός μας συγκινείται και ενθουσιάζεται από την αγία μορφή του νεομάρτυρος Κοσμά του Αιτωλού- Σήμερα μάλιστα, αναζητά όσο ποτέ τις διδαχές του, σήμερα θυμάται τις προφητείες του, τρέφεται από τα κηρύγματά του και ωφελείται πνευματικά.

Ο Άγιος Πατροκοσμάς, μετά τις σπουδές του, έγινε ασκητής για 17 χρόνια στο Άγιον Όρος, στη Μονή Φιλοθέου. Εκεί εκγυμνάζει τις πνευματικές του αισθήσεις και ασκείται στην αρετή, δεχόμενος την ζωογόνο χάρη του Αγίου Πνεύματος. Η ασκητική ζωή τον γεμίζει με τις χάρες του μυστηρίου της αγνής Ορθόδοξης Θεολογίας.

Η πνευματική του καλλιέργεια, τον οδηγεί στην πλήρη αίσθηση της κοινωνικής του ευθύνης. Η ανάγνωση των Γραφών, όπως ομολογεί και ο ίδιος, τον κάνει να ανακαλύψει τους κρυμμένους θείους μαργαρίτες, τον θησαυρό της πίστης, την πνευματική χαρά, την ευφροσύνη της αιωνίου ζωής.

«… Σιμά στα άλλα, ηύρηκα και τούτον τον λόγον, οπού λέγει ο Χριστός μας, πως δεν πρέπει κανένας χριστιανός, άνδρας ή γυναίκα να φροντίζει μόνο δια του λόγου του πώς να σωθεί, αλλά να φροντίζει και δια τους αδελφούς του ….», ο ίδιος δε, ποτέ δεν θεώρησε τον εαυτό του αυτόκλητο σωτήρα του Γένους μας, αλλά έθετε την ταπεινότητά του στην υπηρεσία της εκκλησίας μας, σαν ζωντανός φορέας αγιοπνευματικών χαρισμάτων.

Ο Άγιος  Πατροκοσμάς, μέσω των διδαχών του ασχολήθηκε με όλα σχεδόν τα διαχρονικά προβλήματα της κοινωνίας, λες και σπούδασε ανατομία της κοινωνικής πραγματικότητας. Συχνά – πυκνά αναφέρεται ξεκάθαρα στην κοινωνική δικαιοσύνη, στην ενότητα του ανθρωπίνου γένους, την δίκαιη φορολογία, στα προτερήματα της τίμιας εργασίας,  στην ολιγάρκεια, στην αποφυγή των εθνοφυλετισμών, στην διαπαιδαγώγηση και καλή ανατροφή των παιδιών, στον σεβασμό της ιερότητας της αργίας της Κυριακής, στην καλλιέργεια ιερών οικογενειακών σχέσεων, στον σεβασμό της φύσης και της εν Σοφία κτίσεως του Θεού, στην φροντίδα των δένδρων, στην ίδρυση κοινωφελών έργων και ιδιαιτέρως σχολείων. Ο θεόπνευστος και αγιοπνευματικός του λόγος,  είχε αποτέλεσμα να λιγοστέψει η ληστεία και η βία.

Αξίζει να σημειωθεί η μεγάλη προσπάθεια του Αγίου Κοσμά, στην εμπέδωση του ιδανικού της υπευθυνότητας του πολίτη. Τόνιζε στις διδαχές του ότι η κοινωνία χρειάζεται υπεύθυνους πολίτες, κοινωνική δικαιοσύνη και χρηστούς άξιους πολιτικούς και πνευματικούς ηγέτες.  Οι κοινωνικές παρανομίες απορρέουν από το ψεύδος, την αδικία, την κλοπή, την ανθρώπινη εκμετάλλευση, την απληστία και την πλεονεξία. Είναι καταπληκτικός ο τρόπος διαπαιδαγώγησης του Έλληνα, ώστε αφ’ ενός μεν να αποτρέπει τις αδικίες και αφ ετέρου να αποκαθιστά και μάλιστα άμεσα την αδικία. Παράλληλα ο Άγιος Κοσμάς επαινεί και διδάσκει την αξία της τίμιας εργασίας & του μόχθου, που όπως δίδασκε είναι πηγή χαράς για τον καθένα.

«…. Δια τούτο αδελφοί μου, έλεγε, να χαίρεσθε και να ευφραίνεσθε χιλιάδες φορές, όσοι ζείτε και βγάζετε το ψωμί σας με τον κόπο και τον ιδρώτα σας, διότι εκείνο το ψωμί είναι ευλογημένο και, αν θέλεις δώσε κομμάτι από εκείνο το ψωμί του πτωχού, με εκείνον, κερδίζεις τον Παράδεισον…».

Ένας άλλος άξονας των διδαχών του Ισαποστόλου μας Αγίου Κοσμά, ήταν οι σχέσεις άρχοντα και αρχόμενου, τονίζοντας την ουσία του διακονείν και όχι του άρχεσθε, της παροχής υπηρεσίας κυριολεκτικά στον συνάνθρωπο.  «Κάθε αρχή, τόνιζε μέσα από τις Διδαχές του, δεν πρέπει να αποτελεί μέσον προσπορισμού αγαθών, πλούτου και τιμητικών διακρίσεων, αλλά αγνό πεδίο άσκησης της φιλοτιμίας, της κοινωνικής ευθύνης, αξίες που πηγάζουν από τη χριστιανική αγάπη…

… οι προεστοί που είσθε στις χώρες και τα χωριά, να κατανέμετε δίκαια τους φόρους, να μην γίνεσθε σκληροί και να μην εκμεταλεύεσθε τους αδυνάτους…» Μήνυμα λίαν επίκαιρο μια και εισηγείται δίκαιη φορολογική κλίμακα!

Ταυτόχρονα ο Άγιος Κοσμάς απευθυνόμενος στο λαό, την αρχόμενη τάξη, την συμβούλευε να αγαπούν και να συνεργάζονται υπομονετικά με τους προεστούς, να προσεύχονται για την ψυχή τους λόγω των πολλών βαρών και ευθυνών τους. Τους προέτρεπε να πληρώνουν τα χρέη τους και να μην τουρκεύουν εξ αιτίας της βαριάς φορολογίας.

Αξίζει να τονισθεί ότι ο Άγιος στο πνεύμα της κοινωνικής δικαιοσύνης στήριξε και την ίδρυση των σχολείων. Έτσι δίκαια θεωρήθηκε ο πρώτος ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ ΤΗΣ ΔΩΡΕΑΝ ΠΑΙΔΕΙΑΣ!  Φρόντιζε δε για την εθελοντική χρηματοδότηση του κτισίματος των σχολείων και την απρόσκοπη λειτουργεία τους, γιατί τα σχολεία συνδέουν άριστα την πίστη και την γνώση!

Πολλές φορές ο Άγιος κατηγορήθηκε από τους μόνιμους και μοναδικούς εχθρούς του, που ήταν οι Εβραίοι, κυρίως λόγω της αργίας της Κυριακής, οι οποίοι και τον θανάτωσαν τελικά, ότι δίδασκε ΕΘΝΟΦΥΛΕΤΙΣΜΟ & ΑΝΤΙΣΗΜΙΤΙΣΜΟ. Άδικη και ψεύτικη αυτή η κατηγορία και θα σας το εξηγήσω. 

Είναι βέβαια γνωστή η αντιπαλότητα Πατροκοσμά και Εβραίων. Πέραν όμως τούτου,  για να έχει κανείς σαφή εικόνα και δίκαιη κρίση, πρέπει να λάβει υπόψη τα εξής:

α) Στη μεσαιωνική Ευρώπη, με αφορμή τις σταυροφορίες, οι Εβραίοι είτε διώχθηκαν, είτε υποχρεώθηκαν να εκχριστιανιστούν.

β) Δημιουργήθηκαν πολλές προκαταλήψεις ίσως, που συνέδεαν τους Εβραίους με φόνους παιδιών και διάφορες επιδημίες.

Στα τέλη του 15ου αιώνα έγιναν σκληρές διώξεις Εβραίων στην Ισπανία και οι διωκόμενοι Σεφραδίτες Χαζάροι Εβραίοι κατέκλυσαν τις χώρες τις Ευρώπης και την Ελλάδα. Πολύ γρήγορα είχαμε την απαγόρευση συμβίωσης Χριστιανών και Εβραίων, μάλιστα το 1516 στην Βενετία, ο τότε Δόγης των Βενετών ίδρυσε απομονωμένη Εβραϊκή συνοικία. 

Στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα συνέβη εντελώς το αντίθετο. Ο σουλτάνος Βαγιαζήτ ο Β΄ τους δέχθηκε και με προνόμια τεράστια σε βάρος των ντόπιων Ελλήνων. Ας έχουμε κατά νου ότι τους έδωσε μεγάλες εκτάσεις, π.χ. στην πατρίδας μου, το σημερινό χωριό Ρηγάνι Ναυπακτίας, γνωστό ως Βρώστιανη από τη λέξη Εβραιόστανη, όπως την αποκαλούσαν οι ντόπιοι! Οι εβραίοι δεν πλήρωναν καθόλου φόρους, δεν στρατολογούσαν Εβραιόπουλα γενιτσάρους, δεν έκαναν ποτέ αγγαρείες κ.λ.π. Άρα ήταν κοινωνικά και οικονομικά ισχυρότεροι σε αντίθεση με τους Έλληνες ρωμιούς που υστερούσαν! Παράλληλα η άκρατη φιλοχρηματία τους καλλιέργησε την τοκογλυφία και την αθέμιτη συναλλαγή! Έτσι τότε, όπως και τώρα, εξ αιτίας τους πολλοί άνθρωποι ήλθαν σε απόγνωση!

Ένα μεγάλο μπουλούκι εβραίων εγκαταστάθηκε στα Γιάννενα που ασχολήθηκαν με την χρυσοχοΐα, την αργυροχοΐα και την τοκογλυφία. Στα Γιάννενα είχε καθιερωθεί το Κυριακάτικο παζάρι των Εβραίων που έπληττε την Ορθόδοξη πίστη και την Ελληνική αυτοσυνειδησία. Ποιος ξεχνά ότι η Κυριακή είναι η ημέρα τιμής του Αναστάντος Κυρίου μας! Αυτά τα αίτια ήταν που κατηγορούσε ο Πατροκοσμάς και τα περί ΑΝΤΙΣΗΜΙΤΙΣΜΟΥ είναι κακοήθεια και συκοφαντία!

Ο δραστικός λόγος του Πατροκοσμά είχε τεράστια απήχηση και το παζάρι μεταφέρθηκε το Σάββατο και έτσι φαντάζεστε το μίσος των Εβραίων στον Άγιο. Έτσι διέθεσαν χρήμα άφθονο και τον θανάτωσαν. Θα αναφέρω κάτι σημαντικό, την συνήθεια των Ελλήνων,  μετά από κάθε ομιλία διδαχή του Αγίου Κοσμά, να σχηματίζουν ουρά να πάρουν την ευχή του, φιλώντας το χέρι του.  Τότε ο Άγιος είπε το αμίμητο μια φορά. «… Αμή δεν είναι καλύτερα να φιλήσετε την εικόνα του Ιησού Χριστού και να τον παρακαλέσετε να με φυλάγει από τες παγίδες του διαβόλου και των εβραίων, που ξοδιάζουν χιλιάδες πουγγιά δια να με θανατώσουν…» Χαρακτηριστική είναι η επιστολή του στον αδελφό του Χρύσανθο, Σχολάρχη στη Νάξο, με ημερομηνία 2/3/1779: «… δέκα χιλιάδες χριστιανοί με αγαπώσι και ένας με μισεί, χίλιοι τούρκοι με αγαπώσι και ένας όχι τόσον, χιλιάδες εβραίοι θέλουν το θάνατόν μου και ένας όχι».

 

Ο μαθητής του ΖΗΚΟΣ ΜΠΙΣΤΡΕΚΗΣ, που τον ακολουθούσε μέχρι το τέλος, κατέγραψε το ποσό των πενήντα πουγγιών που ξόδεψαν να τον θανατώσουν!  Αυτός όμως σεβόταν και τους εβραίους και κάθε μη χριστιανό και το αποδείκνυε. Ακούστε δε και τον ίδιον τι λέει για τους Εβραίους: «… ταύτα γιατί σας τα είπα χριστιανοί μου; Όχι δια να φονεύσετε τους εβραίους και να τους κατατρέχετε, αλλά να τους κλαίτε, πως άφησαν τον Θεόν και επήγαν με τον διάβολον!».  Προφανώς τα κίνητρά του ήταν παιδαγωγικά και δεν υποκρύπτουν ίχνος αντισημιτισμού!  Ο Πατροκοσμάς ξεκάθαρα κήρυττε αγάπη και όχι μισαλλοδοξία. Κήρυττε την ενότητα του ανθρωπίνου γένους  και ότι όλοι είμαστε παιδιά του θεού.

Ουσιαστικά οι διδαχές του Αγίου Κοσμά είχαν βάση την ΔΙΠΛΗ ΕΝΤΟΛΗ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ! Αγάπη προς τον Θεό: «Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου εν όλη τη καρδία σου και εν όλη τη ψυχή σου και εν όλη τη διανοία σου …»» και την αγάπη προς τον πλησίον, « … και τον πλησίον σου ως εαυτόν». Ο Άγιος δεν δικαιολογεί την έχθρα απέναντι σε κανέναν, γιατί είναι το ουσιαστικό δηλητήριο στις ανθρώπινες σχέσεις. Παράλληλα σαν μεγάλος φωτισμένος παιδαγωγός, διδάσκει την ποιμαντική κλίμακα, δηλαδή «το κατά δύναμιν», ώστε να ενεργοποιήσει το φιλότιμο και των λιγότερο πνευματικών ανθρώπων, των μετρίων και των αδιάφορων:

«Δεν θέλεις να δώσεις ελεημοσύνη, πάμε παρακάτω, τουλάχιστον μην τον αδικείς και μην τον κλέβεις. Δεν θέλεις να βοηθήσεις, τουλάχιστον μην βλάπτεις! Μην πάρεις το εξωφόρι του και μην τον κατατρέχεις και μην τον τρως με την γλώσσαν σου»! Και συμπλήρωνε: «Ο Θεός είναι εύσπλαχνος μα είναι και δίκαιος και έχει ράβδον σιδηράν».

Συνεχίζοντας να προσεγγίζουμε το νόημα των διδαχών του Αγίου Κοσμά και τα επιμέρους διανοήματα αξίζει να σταθούμε στο ενδιαφέρον του για την κτίση, το περιβάλλον, τα δένδρα, τα ζώντα ζώα πτηνά και αμφίβια. Δίδασκε λοιπόν, ότι το φυσικό περιβάλλον είναι απόδειξη της άπειρης και ατέλειωτης αγάπης του Θεού προς τον άνθρωπο. Θαυμάστε αγαπητές μου και αγαπητοί μου μια ρήση του:

«… Μας έδωκεν ο πανάγαθος Θεός τα μάτια να βλέπουμε εις τον ουρανόν, τον ήλιον, την σελήνην και τα άστρα και να λέγωμεν: Ω θεέ μου, εάν ο ήλιος που είναι πλάσμα σου, είναι τόσον λαμπρός, αμή το Αγιον σου όνομα οπού είσαι ποιητής του ουρανού και της γής, ποιητής και πλάστης, πόσον λαμπρότερος είσαι!...»

Στο διάβα του ο Πατροκοσμάς μπόλιαζε δένδρα, τα καθάριζε και τα επεριποιείτο και παρακινούσε τους ακροατές και τους κατοίκους των ορεινών περιοχών να κάνουν το ίδιο. Πόσο διαχρονικό είναι το οικολογικό μήνυμα του Αγίου και ιδιαίτερα σήμερα που η υπερεκμετάλευση και η αδιαφορία κατέστρεψε το φυσικό περιβάλλον!

Αφησα τελευταίο το μεγάλο ενδιαφέρον του για το ζήτημα των οικογενειακών σχέσεων και της διατροφής των παιδιών. Εδώ ο Άγιος έδωσε μεγάλη βαρύτητα και με την διαυγή του κοινωνική συνείδηση και τις άριστες φωτισμένες γνώσεις του γύρω από τις υγιείς οικογενειακές σχέσεις, διδάσκει την ισοτιμία γυναίκας και άνδρα, τον αλληλοσεβασμό και την μεταξύ τους αφοσίωση και αγάπη. Παράλληλα δίδασκε στα παιδιά να τιμούν τους γονείς, ζώντες και αποθαμένους. Για την ανατροφή των παιδιών συνήθιζε να παρομοιάζει τους γονείς με την ρίζα δένδρου και τα παιδιά τα κλωνάρια. Εάν οι ρίζες ποτίζονται με αρετές και είναι υγιείς, όλο το δένδρο είναι υγιές και καρποφόρο.

Συνοψίζοντας αγαπητές μου και αγαπητοί μου τους πυλώνες των διδαχών του Αγίου Διδάχου Πατροκοσμά απαριθμούμε επτά διανοηματικούς άξονες και ενότητες:

1) Κοινωνική ευθύνη,

2) κοινωνική διδασκαλία,

3) καταπολέμηση αδικίας, τίμια εργασία, σχέση προεστών και λαού, δίκαιη συμμετοχή στη φορολογία,

4) αποφυγή κάθε εθνοφυλετισμού και του αντισημιτισμού,

5) τη διπλή αγάπη προς τον Θεό και τον πλησίον,

6) την αγάπη για το περιβάλλον και τα δένδρα και

7) τις οικογενειακές σχέσεις και την ανατροφή των παιδιών.

Εν κατακλείδι το πρώτιστο όμως χριστοκεντρικό έργο του αγίου Κοσμά ήταν η χριστοποίηση του κόσμου και η σωτηρία της ψυχής του. Χριστός και ψυχή σας χρειάζεται» δίδασκε. «Το κορμί σας, ας σας το καύσουν, ας σας το τηγανίσουν, τα πράγματά σας ας σας τα πάρουν, μη σας μέλει, δώστε τα, δεν είναι εδικά σας. Ψυχή και Χριστός σας χρειάζεται».

Με πόση μελαγχολία και θλίψη αναπολούμε σήμερα ένα Έλληνα μεγάλο πνευματικό ηγέτη, ένα σύγχρονο Πατροκοσμά! Αυτόν που θα εμψυχώσει τον απογοητευμένο Έλληνα από το αβάσταχτο βάρος της κρίσης. Αυτόν που θα αποτρέψει τον κλονιζόμενο υποψήφιο αυτόχειρα. Αυτόν που θα μάθει τον πιστό να λέει εκατοντάδες φορές την ημέρα το «ΕΧΕΙ Ο ΘΕΟΣ»!   Πόσοι νέοι κυρίως, τρέχουν στο διαδίκτυο να ρουφήξουν τις διδαχές του και τις προφητείες του. ΑΓΙΕ ΙΣΑΠΟΣΤΟΛΕ, ΕΘΝΟΜΑΡΤΥΡΑ, ΔΙΔΑΣΚΑΛΕ ΜΑΣ ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑ πρέσβευε υπέρ ημών!

Δεν ξέρω αγαπητές μου και αγαπητοί μου αν σας ικανοποίησα από όσα προσπάθησα εν συντομία να σας  αναπτύξω για τον ιερό μας Παπουλάκο. Κλείνοντας επιτρέψτε μου να υπενθυμίσω τις σκηνές της σύλληψης και θανάτωσης του Αγίου Κοσμά. Πράγματι αποτελούν μνημείο κοινωνικής χριστιανικής ευθύνης. Δεν γόγγυξε, δεν στεναχωρήθηκε, δόξαζε συνεχώς τον Κύριο, αντιμετώπισε ψύχραιμα και μάλιστα χαριέστατα τους δήμιους του και αφού προσευχήθηκε, ευλόγησε σταυροειδώς τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα  και ευχήθηκε όλο τον κόσμο να φυλάττει τις παραγγελίες του.

Ελληνίδες και συνέλληνες,

Η διδασκαλία του μεγάλου μας Εθναποστόλου και το αίμα του που χύθηκε μας παραγγέλλουν:

Ορθόδοξοι χριστιανοί, στείτε και κρατείτε τις παραδόσεις!  Παραμείνετε πιστοί στο Χριστό, στην Ορθοδοξία. Υποστηρίξτε και φυλάξετε σαν κόρη οφθαλμού την παιδεία και κρατήστε την μακριά από την ΛΟΓΙΚΟΚΡΑΤΕΙΑ, τον ΑΙΣΘΗΣΙΑΣΜΟ, τον ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟ, την ΑΚΡΑΤΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ και την ΑΘΕΪΑ! Μια τέτοια παιδεία θα μας κρατήσει ελεύθερους από την μέγγενη της παγκοσμιοποίησης και της ισοπέδωσης μας σαν ΕΘΝΟΣ και ΛΑΟ!

Τελειώνω με μια ευχή: «Αφέντη μας και προστάτη μας  ΑΓΙΕ ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑ, ενδυνάμωσέ μας και βοήθα μας όλες και όλους να βαδίσουμε στα ίχνη σου και να ενστερνιστούμε την διδασκαλία σου, όπως μας παρήγγειλες, αυτή που προσφέρει το νόημα της ζωής ΑΜΗΝ». 

Ακούστε live  και την ομιλία στο επόμενο VIDEO

AHEPA PATRAS AHJ_025 "SAINT ANDREW - ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΑ 300 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑ "

.          

Δ Ε Λ Τ Ι Ο   Τ Υ Π Ο Υ

[ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΣΕ ΕΚΔΗΛΩΣΗ]

Ο Δήμος Δυτικής Αχαϊας, η οργανωτική επιτροπή εκδηλώσεων, το Τμήμα AHEPA PATRAS AHJ025_25 “SAINT ANDREW” και ο ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΩΝ ΑΧΑΪΑΣ «ΑΓΙΟΣ ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ», στα πλαίσια των εκδηλώσεων για τα 300 χρόνια από τη γέννηση του εθνομάρτυρα διδάχου του γένους μας  Αγίου Κοσμά του Αιτωλού,

Σας προσκαλούν

στην επιστημονική ημερίδα η οποία θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή 7η Δεκεμβρίου 2014, ΏΡΑ 11.30 π.μ. στην ΚΑΤΩ ΑΧΑΪΑ και την αίθουσα συνεδριάσεων του Δημοτικού Συμβουλίου «ΜΕΛΙΝΑ ΜΕΡΚΟΥΡΗ.

Το πρόγραμμα έχει ως εξής:

11.30 Χαιρετισμοί

11.35 Ομιλία με θέμα «Κοσμάς ο Αιτωλός και το ιστορικό πλάισιο δράσης του από την κα Σοφία Καυκοπούλου, Θεολόγο, υποψ. Dr. Α.Π.Θ., Ιστορική Ερευνήτρια, Διπλωματούχο Ανωτέρων θεωρητικών.

11.50 Ομιλία με θέμα «Εθνεγέρτης ο Κοσμάς ο Αιτωλός; Εθνική και πολιτική άποψη» από τον Dr Αλέξιο Παναγόπουλο, Καθηγητή Παν/μίου, συγγραφέα, Dr Θεολογίας, Dr Νομικών & Πολιτ. Επιστημών διπλωματούχο υφηγητή.

12.05 Ομιλία με θέμα «Ο μεγάλος διδάσκαλος του γένους Αγιος πατροκοσμάς ο Αιτωλός και το νόημα των διδαχών του» από τον κ. Ιωάννη Πορφύρη Καθηγητή, Κοινων. Δημοσιογράφο, συγγραφέα, Επίτιμο Πρόεδρο των Αιτ/νων Αχαϊας «ΑΓΙΟΣ ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ» και πρόεδρο του Τμήματος της Αδελφότητας ΑΧΕΠΑ ΠΑΤΡΑΣ «ΑΓΙΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ».

12.20 ιεροί Υμνοι από την ακολουθία του Αγίου Κοσμά αιτωλού και των Χριστουγέννων.

 

ΒΑΣΙΛ. ΚΑΥΚΟΠΟΥΛΟΣ Πρωτοψάλτης Βυζαντινολόγος

Την επιστημονική ημερίδα συντονίζει ο κ. Λεωνίδας Καρνάρος Κοινωνικός Λειτουργός, Συγγραφέας, Αντιπρόεδρος Εταιρίας Λογοτεχνών Ν.Δ. Ελλάδος και Ταμίας του Τμήματος της Αδελφότητας ΑΧΕΠΑ ΠΑΤΡΑΣ «ΑΓΙΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ». 

ΣΟΦΙΑ ΚΑΥΚΟΠΟΥΛΟΥ, Θεολόγος 1η ομιλήτρια

Η Οργανωτική Επιτροπή απαρτίζεται από τους:

κ. Παναγιώτη Καράμπελα, τ. Γυμνασιάρχη, πρ. δήμαρχο Κάτω Αχαΐας,

αιδ. π. Απόστολο Δημητρόπουλο, Ιερατ. Προϊστ. Ι.Ν. Τιμίου Σταυρού,

κ. Λεωνίδα Καρνάρο, συγγραφέα, ιστορικό ερευνητή, Αντιπρ. Λογ ΝΔ Ελλαδος & δ. Σοφία Καυκοπούλου Θεολόγο, υποψ. Dr Α.Π.Θ.

 

ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΚΑΡΝΑΡΟΣ Συντονιστής της εκδήλωσης

ΕΙΣΟΔΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΑ

Dr Αλέξιος Παναγόπουλος 1ος Ομιλητής

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΟΡΦΥΡΗΣ 3ΟΣ Ομιλητής